TÜRKİYE CUMHURİYETİ REJİMİNDE BATILILAŞMA OLAYLARI VE FİKİRLERİ

TÜRKİYE CUMHURİYETİ REJİMİNDE BATILILAŞMA OLAYLARI VE FİKİRLERİ

I. Batılılaşma Olayları

1. “Türkiye”nin Kuruluşu

Modern bir toplum olmak ve modern bir devlet kurmak alanında sarf edilmiş olan gayretlerin iki yüz yılı kapsayan şeması, Batılılaşmak meselesinin anahatlarını da ortaya çıkarmaktadır. Daha doğrusu bu gelişmenin adı “Batılılaşmak”tır. Başka memleketlerin tarihlerinde olduğu gibi, bu çabaların varmak istedikleri gaye, yaşanılan zamanın şartlarına göre, hürriyetçi bir nizamın kurulmasıydı. Hürriyetçi rejim, Batı’da mutlak iktidarla savaşarak kurulmuştur. Osmanlı İmparatorluğunda bu tarz bir çatışmaya hayli geç bir tarihte rastlanmıştır. Oysa hürriyetçi bir düzenin kuruluşu, Batılılaşma probleminin büyük mikyasta çözümü demektir.

Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra, İmparatorluk Sèvres Antlaşması’yla, hukuken ve fiilen ölüme mahkûm edilmişti. Türkler için yeni, millî bir devlet kurmaktan başka realist bir çare kalmamıştı. Bu devlet bugünkü Türkiye Cumhuriyetidir. Ve kuruluşunda, şemasını çizmeye çalıştığımız tarih olaylarının, derinlemesine tesirini görmek mümkündür ve lâzımdır da… Zira başka bir açıklama ile Türkiye Cumhuriyeti’nin dayandığı ideolojik prensipleri, hatta Türklerin hangi âmillerin etkisiyle bu devleti kurduklarını anlamaya imkân yoktur.

Batı ile Doğu Arasında

Türkiye Cumhuriyeti’nin temellerini Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti devresinde aramak gerektir.[1] 1920 yılında başlamış olan bu devre, bir geçit safhasının bütün özelliklerine sahip olmuştur. İmparatorluğun hâkim unsuru olan bir kitle tamamen yalnız, kendi kaderiyle baş başa kalmıştı. Mutlakiyete karşı savaşın heyecanı ve İkinci Meşrutiyet’in tecrübeleriyle oldurduğu bir kitle, işgal baskısından kurtulmanın imkânlarını aramak ödeviyle karşılamıştır. TBMM’yi teşkil eden mebuslar, önce de belirtildiği gibi, sırf bu iş için yetiştirilmiş bir neslin mensupları değildiler. Meşrutiyetin siyasî olayları ve fikir hayatı içinde yetişmişlerdi. Çeşitli partilere, fikir cereyanlarına mensuptular. TBMM çeşitli fikirler ve tezatları barındıran bir Meclis olmuştur. Kısaca belirtmek gerekirse, bu Meclis bir inkılâp organı olarak Doğu ile Batı arasında, eski ile yeni çatışmasını çözmeye savaşmıştır. Doğu-Batı arasında, her iki blokun ideolojik çarpışmaları içinde, TBMM’nin hareket tarzı Batılılaşmak problemi bakımından birinci derecede önemi haizdir. Türkler, millî bir devletin kurulmasını istiyorlardı. Başlangıçta ne Doğu ne de Batı, bu tip bir devletin kurulmasına taraftardılar. İki hasım bu dünya arasında TBMM Hükûmeti’nin tutumu konumuzu yakından ilgilendirir. Batıyı temsil edenler Birinci Dünya Savaşı’nın galip devletleriydi. Batı adına hareket ettiklerini daima tekrarlamışlardır. Loyd George ve Georges Clémenceau, bütün XIX. yüzyılı kaplamış olan Türkler aleyhindeki propaganda bu Başvekillerin imzalarını taşıyan metinlerde resmîleşmiştir. Lloyd George Türkleri Kızılderililere benzetmiştir, Müttefiklere Osmanlı ülkesini işgal etmek hakkını bu kıyaslamaya istinat ettiriyordu. Georges Clemenceau’nun iddiaları ise “Onlar Konseyi”nin adına Osmanlı Delegasyonuna gönderdiği bir memorandumda son haddini buluyordu. Kısaca, Türkler müstakil bir Devlet kuracak kabiliyete sahip değildiler. Orta Anadolu’nun birkaç vilayetinden ibaret, yarı müstemleke halinde idare edilmeye lâyıktırlar. Resmî metinlerin bu ifadeleri yanında geniş bir Türk aleyhtarı edebiyat almış yürümüştü: Türkler Avrupa’dan (Batı’dan) eski yerleri olan Asya’ya kovulmalıydılar. Avrupa’da bulunmaları Batı’nın ahlâkını bozuyordu. Zaten bu fikirlerin gerçekleştiricisi olarak işgal orduları Anadolu’ya çıkarılmışlardı. Batı adına hareket edenler, bağımsız bir Türkiye’nin kurulması bir tarafa, onlara Devlet kurmak hakkını dahi çok görüyorlardı. Batı emperyalist bir gaye ile, milliyetçi hareketleri ve inkılâpçıları desteklemiyordu.

Doğu, değişik bir gaye ile milliyetçi hareketleri destekliyordu. Doğu’yu Sovyet Rusya temsil ediyordu. Gayesi, bilhassa Asya’daki halk kitlelerinin milliyetlerini idrak etmelerini sağlamaktı. Bu merhaleye ulaşıldıktan sonra, milletleşen kitleler Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliğine ilhak edilecekti. Milliyetçi hareketler bu sebeple destekleniyordu. Aslında böyle bir davranış millî bir devletin kurulmasını desteklemekten farklıydı. Kaldı ki, Türkiye, Batı ile Doğu arasında tampon durumunda idi.

TBMM, bu iki ateş arasında çalışmıştır. İki hasım dünya arasında bağımsız bir yol bulmak, kolay olmamıştır.[2] Türkler ne bir Sovyet peyki olmak istiyordu, ne de bir yarı müstemleke olmayı. TBMM’nin kendi istediği, bağımsız bir Türkiye’nin kurulmasıydı. Yeni Devlet Batı demokrasisi örneğinde vücuda getirilmek isteniyor, Batı camiasına katılmak gayesini güdüyordu. Tarihin bu safhasında, Türkler Batılı olmak için Batı ile savaşmışlardı. Bu olay, Batılılaşma problemi bakımından atılmış kesin bir adımdır. İmparatorluğun başaramamış olduğu bir harekettir. Anadolu hareketine inkılâp vasfını verdiren âmillerden en kuvvetlisi “ideolojik istiklâl” olarak böylece ortaya çıkmaktadır.[3]

Yeni Unsurlar

TBMM Hükûmeti’nin giriştiği hareketin genişliğini tamamen müdrik olduğu da anlaşılmaktadır. Gerçi varılacak gaye bakımından çeşitli görüşlerden bahsetmek mümkündür. İmparatorluğun devamını düşünenler muhafazakâr, yeni bir Devletin kurulmasını isteyenler inkılâpçı idiler. Fakat her iki grubun da mensupları mazinin olduğu gibi devamını asla terviç etmemişlerdir. İmparatorluğun devamını özleyenler bile, onun suçlarını, sorumluluğunu kabul etmişlerdir. Bunların bir daha yapılmamasını istemişlerdir. Meclis müzakereleri bu hususta bir çok örnek vermektedir. Meselâ, hangi gruptan olursa olsun, mebuslar İmparatorluğun gerileme sebeplerinden birisi olarak hükûmet edenlerin ehliyetsizliğini ileri sürmüşlerdir. İkinci Meşrutiyetin, “Hürriyeti ilan” etmesine rağmen, istibdadı nasıl geri getirdiğini belirtmişlerdir. Bu tarz tartışmalar mebusları Batı’nın hükûmet şekillerini anlamaya, araştırmaya, kıyaslamaya götürmüştür. Muhafazakârlar, bu şekillerin İslâmî olup olmadığını incelemişlerdir. Fakat Batı daima göz önünde tutulmuştur. Siyasî müesseselerin Batı’dan alınması bir zaruret olarak ortaya çıkmıştır. Bununla beraber, alınacak olanların “memleketin ruhuna uygun olması” bir şart olarak ileri sürülmüştür. Karahisarı Şarkî mebusu, 1921 Teşkilâtı Esasiye Kanunu’nun müzakereleri sırasında üzerinde konuşulan bir müessesenin Batı’da kabul edilmemiş olduğunu söyleyen arkadaşına şu sözlerle mukabele etmiştir: “Bu esas memleketin ruhundan doğmuştur. Garpte yok diye reddetmek mânâsıdır. Evvelâ biz tatbik ile örnek olalım cihana.”[4]

“Memleketin ruhuna uygun kamulaştırma faaliyeti” TBMM Hükûmeti’nin yeni gayesi, yeni bir Devletin kaidesi olmuştur. Ve “Şeriate uygunluk” prensibinin yerine geçmiştir. Belki bu yeni prensip içinde, memleket ruhuna uygun olarak Şeriatın da yer aldığı ileri sürülebilir. Fakat teokrasinin tam mânâsıyla hâkim olduğu İmparatorlukta, hiçbir suretle aktif bir değer verilmemiş olan yeni bir unsur devlet hayatında yer almıştır: Halk. Şer’i şerifin yüzde yüz hakim olduğu devrelerde, halk (millet) pasif bir unsurdu. Devletin idaresinde hiçbir rolü yoktu. Meşrutiyete girdiği yere kısmen yerleşmişti. 1920’de ise, asıl ev sahibi, hâkimiyetin gerçek sahibi olacaktır. O kadar ki, halk siyasî hayatın sadece bir unsuru olarak kalmıyor, her türlü iktidarın kaynağı, sahibi oluyordu. Sırf bu esası sağlamak için, TBMM’nin en gerçek bir şekilde, şu veya bu müessesenin Batı’da bulunup bulunmamasıyla meşgul olmayarak, bir temsil esasını (seçim sistemini) araştırdığını görürüz. Mahmut Esat (Bozkurt) İntibahı Mebusan Kanunun memleketi temsil etmeyen bir seçim sistemini tanzim ettiğine kâni idi ve fikirlerini ünlü idealist Fransız sosyalisti Saint Simon’un “Parabole”ünü hatırlatan bir üslûpla ifade etmiştir: “Memleket demek siyasiyat, edebiyat, münevverler demek değildir. Bir memleket iktisadiyatından teşekkül eder. Çiftçiliği, mimarisi, demirciliği, saraçlığı ilâh… Birtakım meslek erbabı o memleketi kurar, yaparlar. Bu meslekler yapılmadığı gün memleketten eser kalmaz. Meclisi Alî’ye bu memleketi asırlardan beri kılıçlarıyla, sapanlarıyla müdafaa eden çiftçiler girecektir. Bunlara cahil demek bütün bir mukaddesatı tahkir etmektir.”[5]

Millî hâkimiyet prensibinin tam bir şekilde kullanılabilmesini sağlamak için değil yalnız seçim sisteminin değiştirilmesi, yarı doğrudan demokrasi müesseselerinin kabulü dahi müzakere konusu olmuştur (referandum gibi). TBMM Hükûmeti “vatandaşın saltanatını” Osmanlı tahtına tercih ediyordu. Bu alanda fikirler kesindi. Karahisarı Şarkî mebusu Mesut Beye göre, “Sahte halkçılık olamazdı. Kanun yapmak hakkını ahaliye vermek yerinde” olurdu.[6] Beliren ve genelleşen kanaat o idi ki “millet hâkim olmalıydı. Vekilleri değil.”[7] Dersim mebusu Tevfik Bey’e göre, “Köylü Hasan idâre istiyor”du.[8] Balıkesir mebusu Vehbi Hoca, “biz köylünün irâdesiyle buraya gelmişizdir” diyordu.[9] Halkın veya milletin, her çeşit iktidarın sahibi olarak ortaya çıkması, millî hâkimiyet prensibinin ne derece kuvvetle yeni Türk devletinin ideolojik temeli olduğunu göstermektedir. “Tanzimattan beri hükûmetten nefret etmiş ve ezilmiş olan halkın” saltanatıydı bu. Ve Osmanlı sisteminden tamamen farklı, Batılı bir demokratik düzenin kurulması demekti. Böylece, sırf millî hâkimiyet prensibinin kabulü, onu gerçekleştirecek bir hukuk nizamını ve müesseselerinin araştırılmasını gerektirmiştir. Bu müesseseler ise sadece Batı’da vardı ve oradan alınabilirdi. Çünkü İslâm hukuku bu alanda boşluklara sahipti. Bu oluşlardan sonra, 1921 Teşkilâtı Esasiyesi’ni ilân eden Halkçılık Beyannamesi (13 Eylül 1920) daha iyi anlaşılabilir. Türkiye’nin İkinci anayasası olan 1924 Teşkilâtı Esasiye Kanunun müzakerelerinde de aynı mahiyette fikirlere rastlanacaktır. İlk defa olarak, siyasî müesseselerin İslâmî değerleri hakkındaki tartışmalara 27 Mayıs 1960 hareketinden sonra kurulmuş olan Anayasa Komisyonunda yer verilmemiştir. Bu gerçek bir yeniliktir. TBMM Hükûmeti’nin bu yolu bulması Batılılaşma probleminin bir çözümünü daha keşfetmesi demek oluyordu.

Eski ile Yeni Çarpışması

Asıl ve önemli mesele, Meclis içindeki İnkılâpçı-Muhafazakâr grupların doğrudan doğruya Batılılaşmak konusundaki çatışmaları olmuştur. Durumu canlandırmak için başvurabileceğimiz örnek TBMM Hükûmeti’nin son bulduğu, yani Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş tarihinden birkaç yıl sonraya rastlar. Böylece eski-yeni dâvâsının yılların ağırlaştırdığı bir heyecanla tartışılmasına şahit olunacaktır. Her iki hatip de, TBMM Hükûmeti devresinin mebuslarıdırlar: Erzurum mebusu Ziya Hoca ile İstanbul mebusu Hamdullah Suphi (Tanrıöver).[10] Ziya Hoca Osmanlı İmparatorluğu’ndan kalma, dogmatik bir zihniyeti ve muhafazakâr bir çevreyi, Medreseyle İlmiye sınıfını temsil etmekteydi. Bu zihniyet eski tezlere dayanmayı, 1925 yılında da, ihmal etmemiştir. Hamdullah Suphi Bey karşı tarafın fikirlerini şöyle özetlemiştir: “İslâm kadınlarını fuhşa sürüklüyorlar, sarhoşluğa himâye ediyorlar, ahlâkı tereddiye uğratıyorlar, mukaddesâtı diniye ihmal ediliyor… Tehlike var, tehlike var.” “Garp medeniyetini fezahatlari (rezaletleri) levsiyatı (murdarlıkları) ile beraber alıyoruz.” Yeni bir neslin, lâyik devlet kurucuları neslinin mümessili olan İstanbul mebusunun bu iddialara vermiş olduğu cevabın tamamın bu sayfalara almak gerekirdi. Cevap o derece mânâlıdır, yeni bir devri temsil edecek kadar önemlidir. Biz özetlemekle yetineceğiz. “Karşımızdakiler zannediyorlar ki, medeniyet bir kıt’adan diğer bir kıt’aya geçerken gümrüklere uğrar. Ziya Efendi Hazeratı ile beraber bir komisyon teşkil ederiz. Önlerine kâğıtlarını alırlar ve dışardan içeriye ne gelirse madde madde görürler. O gelen ne? Lokomotif. Buyursun içeri. Bu gelen ne? Dans. Kabul etmiyoruz, kapı dışarı. Medeniyetler bir memlekete girerken gümrüklere uğramaz. Şunun bunun mütalâasını almaz, tasvibini beklemez. Gelenler eğer birtakım ihtiyaçların, birtakım zaruretlerin neticei tabiiyesi ise, mutlaka içeri girer, mâni olamayız.” Hamdullah Suphi Beye göre, sanayileşmek mecburiyetinde olan Türkiye’ye fabrikalar getirdiğimizi düşünelim.

Amele-Patron mücadelesi zaruri olarak beraber gelecektir. “Hocam böyle olmaz. Fabrika girdi mi, sosyalist akideleri de içeri girer. O akideler makinenin bünyesine dahildir.” Yerde yatan sarhoş Türk devriminin getirdiği yenilikleri temsil edemez: “Dinen memnu olan müskirat, din zuhur ettiği gün de mevcut idi. Toprağın üstünde asmalar salkım verdiği günden beri, sarhoş meydandadır.” Hamdullah Suphi Beye göre yenilik, Batılı gibi düşünmemiz, bu düşünce sistemini veren müesseselerin varlığı demektir: “Türk toprağında, yabancılar yerleşmedi. Çünkü, Harbiyeniz var, Tıbbiyeniz var. sebebi budur.” Yenilik müşahhas bir tarifle nedir? “Askerliği bir buçuk seneye indiren kanundur. Aşârın ilgasıdır, uzun bir geceden sonra memleketin ufkunda doğan Hâkimiyeti Milliyedir.” Ve nihayet şu sonuca varılabilir: “.Zulümlere karşı isyan eden nesillerdir ki -Ahlâkım var- diye bağırmak hakkını kazanmışlardır. Yeni nesiller eski nesillerden daha yüksek bir ahlâka mâliktirler.” Yeni nesil İlmiye sınıfını da, dayandığı Medrese zihniyetini de mahkûm edecek, Türk Devrimini İmparatorluğun ıslahatçı gelişmelelerine bağlayacaktır. Bir buçuk asırlık bir müddetten beri “.Türkiye’nin sahnesinden benimle hemfikir olan kimse yoktu. Ben içtimaî yeni bir örnek olarak ancak seksen seneden beri mevcudum. Seksen, nihayet yüz seneden beridir ki, zavallı Türk milleti yeni rehberlerinin arkasında kurtuluş mücadelelerini yapıyor, Meşrutiyetini ilân ediyor. Cumhuriyetini tesis ediyor. Bunları yapanlar kimlerdir? Bakınız, aralarında Ziya Efendiler var mıdır?. O insanlar bizim neslimizdir. Yüz seneden beri hürriyeti, tekâmülü, teceddüdü arayanlar onlardır ve nihayet memleketi muzaffer edenler de onlardır.” Hamdullah Suphi Bey, Ziya Hoca’nın fikrinin karikatürünü yapmıştır: “Türk Devletinin İnhitat sebepleri, Florya’da kadın, erkek beraber suya girmek ve Beyoğlu’nda dans etmek. Bu ikisi kalkarsa memleket kurtulacaktır. Bu iftiradır. İrticadır.”

2. Batı Medeniyetine Geçiş Kararı Kesin Karar

1920’den beri açıklanan tez, modern (asrî) ve medenî bir toplum haline gelmektir. Türk inkılâbının bir Numaralı Adamı olarak TBMM Reisi İcra Vekilleri Heyetinin tabiî Reisi, Başkumandan, CHP Genel Başkanı Mustafa Kemal Atatürk’ün bütün siyasî tefekkürüne hâkim ana hat bu olmuştur: “Medenî ve asrî bir heyeti içtimaiye” olmak. Türk inkılâbının normal gelişme yolu buydu. Atatürk’e göre, “Millet ve memleketin irfan ve medeniyetini sağlamak”, “asrî ve medenî bir idare olmak”, “medeniyetle mütenasip medenî hakların” vücudunu sağlamak, bir hükûmetin normal ödevleri arasındadır. Türk İnkılâbının mahiyeti ise “Cenkçilik ve maceraperestlik değil, insanî ve medenî mefkûrecilik”tir. Türklerin giriştikleri inkılâp hareketi, dünyanın hürriyetçi oluşlarından ve fikir hareketlerinden ayrılamaz: Millî kurtuluş hamlelerini dile getiren en büyük fikir hareketleri, şahsî saltanatların ve köhnemiş müesseselerin düşmanıdır. “Yeni Türkiye Devleti, cihana hâkim o büyük ve kadir fikrin Türkiye’de tecellisidir, tahakkukudur.” Millî hâkimiyet prensibi, çağdaş medeniyetin ortaya çıkardığı “en ulvî, en necip” fikirlerin ve iştiyakların bir sonucudur.[11]

Bu fikirler gelişerek tabiî sonuca varılmıştır: Batı medeniyetini kabul etmek. Başka bir deyişle medeniyet alanının değiştirilmesi. En ileri medeniyet seviyesi Batı medeniyeti olduğuna göre, Türkiye’nin gayesi bu seviyeye ulaşmak olmalıydı. Türkiye’nin yaşama davâsı bu suretle formüle edilmiş oluyordu. Bunun dışında, ancak geriliklerle beslenen bir hayat telâkkisi kalıyordu. Bir Devletin gerçek idarecileri olan aydınlar bu dâvânın gerçekleştiricileri olmalıydılar.

ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

BİR YORUM YAZ