KAZAN HANLIĞI’NDA İDARÎ YAPI

0 52

Dr. Donald OSTROWSKİ

Kazan Hanlığı (1438-1552) varlığını biraz daha uzun süre devam ettirebilir miydi? Kazan yönetici sınıfı uzun vadeli bağımsızlık için stratejilerini en iyi şekilde kullanmada başarısız mı olmuştur? Bu soruları yanıtlamak için Kazan Hanlığı’nın kurumsal yapılarıyla birlikte karar verme süreçlerine de bakmamız ve bir yere kadar Kazan idari sınıfının stratejilerinin ne olduğunu belirlemeye çalışmamız gerekmektedir. Bu makalenin görüşü; Kazan idari sınıfının, kolaylıkla zarar görebilecek olan zor bir jeopolitik konumda yapılabilecek olanın en iyisini yaptığı ve nihai kaderini önlemek için zaten yapılabilecek çok az şey olduğudur.

Kazan Hanlığı idari yapısı ile ilgili başlıca kaynaklar, birkaç yarlık (üç tanesi Tatarca ve diğer birkaçı da Rusça tercüme olarak günümüzde de mevcuttur),[1] Rus tarih kayıtları[2] ve Posol’skii prikaz[3] da korunan diplomatik yazışmaları içermektedir. Ayrıca Kutsal Roma İmparatorluğu’nun Büyükelçisi Sigismund von Herberstein da Moskova-Kazan ilişkilerinin çağdaş bir anlatımını sağlamaktadır.[4] Bu kaynaklar, Kazan Hanlığı’nın yönetim şekli, idari kurumları ve sosyal yapısı hakkında az miktarda doğrudan bilgi sunmaktadır. Bizim bu kurumları ve yapıları anlamak için yaptığımız girişim yüzünden kaynaklar, tarihçileri türlerine bağlı olarak değişen çeşitli zorluklarla karşı karşıya getirmiştir. Bizim amaçlarımıza göre yarlık, tanımlanan koşullar hakkındaki bilgi üzerine bizim gerçekten sahip olmadığımız varsayımlar ve aşırı detay yüzünden zarar görmektedir. Rus tarih kayıtları, Rus sarayı ve hükümdarının faaliyetlerinden yana güçlü bir önyargı sergilemektedir, ancak bir Kazanlının bakış açısından neler olduğunu anlamak için yapılan herhangi bir teşebbüse meydan vermemektedir. Herberstein’ın raporu Rus kaynaklarının bir kopyasıdır. Rus diplomatik belgeleri o kadar anlamı belirsiz bir dille anlatılmıştır ki (daha sonra bu makalede belirtilen bazı istisnalar ile birlikte) eşit derecede mantıklı olan birkaç yoruma olanak vermektedirler ve buna ek olarak dahili konular yerine daha çok harici konuların koşullarını tartışmaktadırlar. Rus diplomatik kaynaklarıyla ilgili bir başka problem de Kazan ile ilgili belgelerin arşivinin zayiatıdır.

Yine de Kırım Hanlığı ve Nogay Hanlığı ile ilgili olan Posol’skii prikaz belgelerinin hemen hemen bütün serisi bugün mevcuttur ve Kazan Hanlığı hakkında değerli bilgi sağlamaktadır.[5] Dahası 1530’da başlayan Moskof tarihi kayıtları Posol’skii arşivindeki[6] “Kazan kitaplarının” kelimesi kelimesine aynısı gibi görünmektedir. Bu kopyaların dikkatlice okunması, Moskova-Kazan ilişkileriyle ilgili kaybolan belgelerin birçoğunun belli bir yere kadar yeniden oluşturulmasına olanak sağlamaktadır.

Ayrıca bu oldukça seyrek kaynak merkezinden çıkan kanıt ile batı bozkır bölgesindeki diğer Tatar Hanlıklarının kanıtını kıyaslayarak, Kazan Hanlığı’nın idari sınıfı yapılarının belirsiz dış hatlarını tereddütlü bir şekilde oluşturabiliriz.[7] Tipik bir Tatar Hanlığı’nın kurumsal yapısı, geleneksel olarak Cengiz Han’ın soyundan gelen bir han tarafından yönetilen bir hükümet içermektedir. Han muntazam olarak, her biri önde gelen beyliklerden birini yöneten ve genellikle dört kişi olan karaçi beylerinin divanı ile fikir alışverişinde bulunmuştur.[8] Bu divan bir devlet meclisi olarak iş görmüştür ve bütün önemli devlet kuruluşları için bu divanın tasdiki gerekli olmuştur. Karaçi beylerinin imzaları iç politikayla ilgili bütün önemli belgeler için de gerekli olmuştur. Yabancı güçlerle yapılan antlaşmalarda karaçi beylerine ek olarak hanın kardeşleri ve oğulları, dini liderler, yakın akıl hocaları ve aynı zamanda bazen karaçi beylerinin haricindeki diğer prestijli topluluk üyeleri gibi önemli şahısların da tanıklıkları zorunlu kılınmıştır. Nihayet yabancı büyükelçilerle yapılan toplantılarda da ileri gelen toplulukların temsilcileri olarak karaçi beylerinin varlığı gerekli olmuştur. Böylece han ile yabancı güçler arasında karaçi beylerinin çıkarlarına muhalif olabilecek görüşmeler yapılması önlenmiştir. Bazen han ve divan, temsilci bir meclis olan kurultayın da tavsiyelerini kabul etmiştir. Kurultay, hanın akrabaları (kalga, saltanlar), dini liderler (seyidler, mollalar, imamlar), hanın heyeti (beyler, ulanı) ve yönetim sınıfının alt sıralarından gelen çeşitli önemli şahıslar (mirzalar) gibi hanlığın yönetim sınıfının önemli kişilerinden oluşmuştur. Kurultay sadece tavsiyeler vermekle kalmayıp, iktidardaki hanı görevden alabilmiş ve ölen veya görevden alınan bir hanın yerine yeni bir han da seçebilmiştir. Bizim Kazan Hanlığı kanıtımız ile bu standart model ne kadar yakın ilişki içinde olmuştur?

Kazan hanlarının hepsi de Cengiz soyundan gelmiştir, ancak uygun adaylar arasından birisinin seçiminde bir takım yasal, politik ve geleneksel hususların Kazan yönetim sınıfı tarafından düşünülmesi zorunlu olmuştur.[9] Kıpçak Hanlığı’nın eski hanı Ulu Muhammed (1419-1435)[10] Kazan’ın ilk hanı olmuştur. Ulu Muhammed, Batu’nun kardeşi Toğay-Timur’un soyundan gelmiştir. Böylece Cengiz Han’ın oğlu Cöçi vasıtasıyla Ulu Muhammed de Cengiz soyundandır. 1435’te Ulu Muhammed’in uzaktan kuzeni olan Küçük Muhammed kendisini Kıpçak Hanlığı’nın Hanı ilan ederek hanlığın yönetimini ele geçirmiştir. Sonuç olarak Ulu Muhammed, taraftarları ile birlikte kuzeye doğru Belev’e kaçmış ve 5 Aralık 1437’de kendisini çıkarmak için gönderilen bir Rus askeri heyetini bozguna uğratmıştır. 1439’un Temmuz ayında Ulu Muhammed on gün süreyle Moskova’yı kuşatmış, Moskova dolaylarını harap etmiş ve Kolomna şehrini yakmıştır. Ulu Muhammed’in Saray’dan kaçışının hemen ardından meydana gelen bu olaylar, Ulu Muhammed’in etrafında toplamaya başladığı askeri gücün bazı belirtilerini ortaya çıkarmıştır. Çünkü tarihi kayıtlar, saraydan ayrıldığında Ulu Muhammed’in yanında sadece şahsi heyetinin olduğunu bildirmektedir. Yine de yüz yılı aşkın tarihi boyunca Kazan Hanlığı hiçbir zaman askeri alanda kendi kendine yeterli hale gelmemiştir ve savunma için büyük ölçüde yabancı ittifaklara bağlı olmak zorunda kalmıştır. 1445 yılı itibariyle, Ulu Muhammed kalıcı olarak Kazan’a yerleşmiş ve böylece Kazan Prensliği’nin son hükümdarı olan Ali Bek’i (1429-1445) kovduktan sonra Kazan Hanlığı’nı resmen kurmuştur.

Ulu Muhammed’in iktidarının son önemli başarısı 7 Temmuz 1445’te Suzdal yakınlarında Rus prensi II.Vasiliy’in esir alınmasıdır. Aynı yılın Ekim ayında Ulu Muhammed II. Vasiliy’i büyük bir fidye karşılığında serbest bırakmıştır. Hiç şüphesiz bu fidye, hanlığını daha sağlam bir temel üzerine kurmasına yardımcı olmuştur. Ertesi yıl Ulu Muhammed’in ölümünün ardından oğlu Mahmud tahta çıkmıştır. Kazan Tarihi’ne (Kazanskaya İstoriya) göre Mahmud, babası ve kardeşi Yakup’u bacaklarını kestirmek suretiyle öldürtmüş ve böylece taht için hak iddia edebilmiştir. Hem Mahmud’un, prens kanı dökülmesine karşı olan Moğol-Tatar yasağını bozuşunu anlatan hem de hala hayatta olan Yakup’un (açıkça her iki bacağı da sağlam olarak) 1447’de Rus prensinin hizmetinde savaşmaya gidişini[11] görmezden gelen bu hikaye hiç de güvenilir değildir.

1518’de Ulu Muhammed’in büyük torunu Han Muhammed Emin (1484-1485, 1487-1495, 1502-1518) öldüğünde çeşitli krizler meydana gelmiştir, çünkü Muhammed Emin’in ölümü Kazan yönetimindeki Ulu Muhammed silsilesinin bitişini temsil etmiştir. O zamana kadar hanlar, iktidarda bulunan aileden olan ve özellikle Ulu Muhammed’in oğlu Mahmud’un soyundan gelen erkeklerin arasından seçilebilmiştir. Ulu Muhammed’in diğer iki oğlu Kasım ve Yakup o zamanlar artık hayatta değillerdir. Moskova prensliği için seçkin bir askeri kumandan ve Kasım’ın oğlu olan Danyar da çoktan ölmüştür. 1466-1467 yılları arasında Han olarak iktidarda kalan ve Mahmud’un oğlu olan Halil erkek varis bırakmamıştır. Sonraki Han İbrahim’in (1467-1479) ilk karısı Fatima’dan üç oğlu olmuştur: İlham (1479-1485 ve 1486-1487 yıllarında iktidarda kalmıştır), Melik-Tagir ve Kudai Kul. İlham’ın erkek varisi olmamıştır. Hem Melik-Tagir hem de Kuday Kul Moskova Prensliği’nin hizmetine girmiştir. Melik- Tagir’in Fedor ve Vasiliy adında iki oğlu olmuştur ve ikisi de Hıristiyan olarak yetiştirilmiştir. Kazan Hanı’nın Müslüman olması şartı bulunmamasına rağmen (gerçekte Kıpçak Hanlığı’nın 13. yüzyıldaki hanlarından en az bir tanesi Hıristiyan olmuş olabilir), yine de 16. yüzyılın başlarında Müslüman hanlara sahip olma geleneği iyiden iyiye kurulmuştur. Bu gelenek, 1552 yılında Kazan’ın Hıristiyan bir çar/han olan IV. İvan tarafından fethedilmesi ve yönetilmesine kadar (Kazan’ın o anda artık bağımsız bir devlet olmamasına rağmen bozulmamıştır. İlham’ın üçüncü oğlu Kuday Kul, 1505’te Hıristiyanlığa geçerek Peter ismini almış ve Büyük Prens III. Vasiliy’in kız kardeşi Yevdohiya ile evlenmiştir. Yevdohiya ve Kuday Kul/Peter’in iki kız çocukları olmuştur.[12] İbrahim’in ikinci karısı Nur Sultan’dan iki oğlu olmuştur. Ancak bu çocuklardan ne Muhammed Emin’in ne de Abdüllatif’in erkek varisi vardır.

Bu zor durum karşısında Kazan idari sınıfı, muhtemelen yapabildiği en iyi seçim olmasını umduğu seçimi yaparak Astrahan Hanı Abdül Kerim’in akrabası olan (ve böylece Cengiz soyundan gelen) ve Moskova’da III. Vasiliy’in koruması altında bulunan[13] Şah Ali’yi seçmiştir. Böylelikle Moskova, Kazan ve Astrahan arasında potansiyel bir ittifak kurulmuştur. Tahmin edilebileceği gibi böyle bir olasılık Kırım Hanı Muhammed Giray için uygun olmamıştır ve Muhammed Giray 1518’de Muhammed Emin’in ölümünden önce III.Vasiliy’i uyarmıştır: “Ve karar verdik; eğer Muhammed Emin’e bir şey olursa Sahip Giray’ı o yurdun hanı yapacağız. Ve eğer başka bir yurttan gelen birisi kendini han olarak kabul ederse, sen, kardeşim büyük prens, başın belaya girecektir (v istome budeş’) ve aramızdaki işler bozulacaktır.”[14] Muhammed Giray muhtemelen ona göre Kırım Hanlığı’nın Astrahan’ı yönetme hakkını gaspettikleri için, Astrahan’ın Nomogan Hanedanı’na karşı sıcak olmamıştır.[15] Ancak o anda Vasiliy’in Şah Ali’ye olan desteği konusunda bir şey yapacak durumda olamamıştır çünkü aynı zamanda kendisini seçen Kazan idari sınıfı ile de savaşacaktır. Ancak 1521’de Kazan idari sınıfı Şah Ali’ye karşı gelmiş ve onu görevden almıştır. Daha sonra, batı bozkır diplomatik ilişkileri için geniş pratik ayrıntıları olan bir seçim yapan divan ve kurultay, Muhammed Giray’ın kardeşi Sahip Giray’ı han seçmiştir. Moskova ve Astrahan ile olan Kazan ittifakı bir darbede Kazan ve Kırım Hanlığı arasındaki ittifaka dönüşmüştür.

Keenan Sahip Girey’in tahta çıkışını sırf “daha büyük komşularına karşı bağımsızlıklarını muhafaza etmek için” Kazan prenslerinin yaptığı bir teşebbüs olarak görmekte ve Muhammed Giray’ın bununla ilgili yapacak hiçbir şeyi olmadığı düşüncesine karşı çıkmaktadır.[16] Bu düşünce, Muhammed Giray’ın o zaman Astrahan hanı olan Kazan prenslerine gönderdiği “bana sultan arayan birisini gönderdiler, ben de onlara sultan gönderdim”[17] mesajı tarafından çelişkiye düşürülmüş gibi görünecektir.

Ancak, Astrahan hanının Moskova desteğini etkisiz hale getirmek için Muhammed Giray olanları çarpıtarak anlatmış olabilir veya Muhammed Giray’ın bir sonraki hanı seçmiş olduğuna inanmak için sebebi olabilir. Yeni bir han seçimi üzerinde görüşürken, Kazan divanı, seçimlerinin aralarındaki ittifakı pekiştirebileceğini umdukları yabancı bir hükümdara elçi gönderme prosedürü uygulamıştır. Bunun amacı o hükümdarın aynı fikirlere sahip olup olmadığını anlamaktır. Bu uygulama, karşılık olarak Moskova büyük prensi ve Kırım hanının değişik zamanlarda, gerçekte kendilerinin Kazan hanını seçen kişi olduklarını düşünmelerine (ya da en azından istemelerine) sebep olmuştur.

Eğer Kazan Karaçi beyleri gerçekten Moskova büyük prensi ile karşılaştırıldığında bağımsız bir politika benimsemeye çalışmışlarsa, Kırım Hanı’nın kardeşini seçtiklerinde onun sahip olabileceği etkiyi yanlış hesaplamışlardır. Çünkü Muhammed Giray daha sonradan Kazan’ın kendi yurdu[18] olduğunu iddia etmiş ve bunu aynı yılın sonlarında Moskova’ya yapılan saldırının gerekçe aşamalarından birisi olarak kullanmıştır. Sonraki 30 yılın neredeyse tamamı boyunca, 1551’e kadar Kazan’da Kırım Hanı’nın bir akrabası iktidarda kalmıştır.[19] Kazan Hanlığı’nın Ulu Muhammed tarafından 1430’ların sonunda ve 1440’ların başında kurulduğu zamanlardaki askeri zayıflığı, divan ve kurultayın han seçimi üzerine komşu devletlerle yaptıkları müzakerelerin kaynaklarındaki kanıtı açıklamaya başlamaktadır. Eğer Kazan ile Sibirya, Astrahan ve Nogay hanları arasındaki diplomatik benzerliğe sahip olsaydık, tahminen Moskof Büyük Prensi ve Kırım Hanı ile olduğu gibi bu mesele üzerinde de benzer hararetli müzakereler bulabilirdik.

Elimizdeki kanıt, Kazan’daki karaçi beyleri divanında kimin olduğu konusunda çok belirli bilgi sağlamamaktadır. Bir problem de “karaçi” veya “bey” (ya da “beg”) terimlerinin Kazan Hanlığı kaynaklarımızda nadiren görünmesidir. Divan üyelerinin ya da devlet meclisi üyelerinin kim olmuş olabileceği konusunda da fazla kanıtımız bulunmamaktadır.[20] Rus tarih kayıtlarının bazı isimlerden söz ettiği az zamanlardan birisi, Kal Ahmed (Kalimed), Orak (Urak), Sadır (Sadyr) ve Agiş’i (Agish) III. İvan’a elçi gönderen Kazan prensleri (Knezler) olarak bizlere anlattıkları 1496 kayıtlarıdır. Yönettikleri toplulukların veya beyliklerin hiç ismi verilmemiştir. Ancak Kazan Hanlığı beyliklerinin, Kıpçak Hanlığı’ndan gelen ve belli bir yere kadar o hanlığın önde gelen beylikleri ile paralellik gösteren muhalif unsurlardan oluştuğu düşünülmesi gereken bir olasılıktır. İki sebepten ötürü, Rus tarih kayıtlarında sözü edilen “prenslerin” hizmet prensleri değil de karaçi beyleri olduklarından epeyce emin olabiliriz. Birincisi, diğer Tatar hanlıklarında karaçi beyleri divanını oluşturan geleneksel sayı dörttür ve bu prenslerden dört tane vardır.

İkincisi, hanın askeri heyetinin üyeleri olan beylerle karşılaştırıldığında, bu prensler, diplomatik benzerliklerde karaçi beyleri için söylenene çok benzer bir şekilde ayrılmaktadır.[21] 1519’daki Voskresensk ve Nikon tarihi kayıtlarında Şirin Prensi Bulat’ın karaçi olarak adlandırıldığına dair kanıtlarımız vardır.[22] 1551 ve 1552’deki tarih kayıtlarında, ulu karaçi veya divan başkanı olma ihtimalinin sahibi ve aynı zamanda Bulat’ın oğlu olan Nur Ali’ye ait referanslar bulunmuştur. Mart 1551’den önce, “ulanı ve üç ya da dört prensle birlikte” Nur Ali’den de söz edilmiştir.[23] Aynı yılın Ekim ayında, Nikon Tarih Kaydı ve Tsarstvennaya kniga “baş Kazanlı karaçi Şirin Prensi Nur Ali, Bulat’ın oğlu ve Şabas Prensi Şamov…”[24] diye söz etmektedir. Eğer “Şabas” da “Şirin” gibi bir topluluk ismine karşılık geliyorsa (bu isimlerin metindeki yerleşimleri aynıdır), o zaman bu “Şabas” ın diğer Kazan beyliklerinden birisinin adı olduğunun kanıtıdır.

1923’te Kazan Hanlığı’nın kurumsal tarihinin kaynaklarına dair çalışmada Khudiakov önemli bir buluş yapmıştır. Rus tarihçilerinin 1497 ve 1551 yılları arasında “bütün ülke” (vsya zemlya), “bütün Kazan ülkesi” (vsya Kazanskaya zemlya) ya da “Kazan ülkesinin bütün halkı” (vse liudi Kazanskoy zemli) gibi terimleri kullanışlarının on dört örneğine dikkat çekmiştir. Khudiakov bu referansları Kazan kurultayı ile özdeşleştirmiştir.[25] Bir kurultayın “bütün halktan” oluşmamasına rağmen, bütün ülkeyi temsil ettiğine olan inanış Moskova prensliği’nin temsilci meclislerine referans olarak “ülke” yi (zemlia) kullanmalarında müteakip yankılar bulmuştur (sonradan historyografide Zemskiy sobor olarak isimlendirilmiştir).[26] “Bütün Kazan ülkesi” ve “Kazan ülkesinin bütün halkı” terimlerinin yer aldığı konuları inceleyerek, geleneksel Moğol kurultayı ile bağlantılı olan üç temel görev – hanın seçilmesi, önemli devlet konularında hana tavsiyeler verilmesi ve hanın görevden alınması ile birlikte yer aldıklarını görebiliriz.

1496 yılı altındaki Rus tarih kayıtları, Kazan “prensleri”, Kal Ahmed, Orak, Sadır ve Agiş’in gönderdiği bir elçi olan Seyid Baraş’ın Büyük Prens III. Ivan’a gelişini anlatmaktadır (Kazan prenslerinin karaçi beyleri divanı ile birlikte teşhisi için yukarı bakınız). Bu tanıma göre, Seyid Baraş, önceki han Muhammed Emin’e ihanet eden prenslerin ve “bütün ülkenin”, büyük prensin bağışlamasını talep ettikleri bir dilekçe getirmiştir. Aynı tanım, III. İvan’ın “prensleri ve bütün ülkenin dilekçesine göre” isteklerini nasıl kabul ettiğini ve Muhammed Emin’i tahta geri getirmeden onun yerine küçük kardeşi Abdullatif’i gönderdiğini anlatmaya devam etmektedir.[27] Kazan karaçi beyleri ve “bütün ülkenin” gerçekten ne istediğini bize söyleyecek olan yazılı belgeye sahip değiliz ancak umuyoruz ki, son derece taraflı Rus tarih kayıtlarında anlatıldığı gibi sefil bir hal almamıştır.

Bunun yerine, Moskova prensliği vakanivist’lerinin, içinde Kazan hanının seçilmesine karşı büyük prensin ilişkilerini anlattıkları yorumcu sistemi anlarsak, daha makul bir açıklama çıkarabiliriz. Hem tarih kayıtlarında hem de Herberstein’ın Rus sarayında kendisine anlatılanlardan çıkardığı raporda bu yorumcu sistemi açıkça görebiliriz. İlham’ın tahta çıkışından beri (1479) sadece hanı seçmek ve tayin etmekle sorumlu olan kişi olarak, büyük prens han yapıcı rolünü üstlenmiştir. Kısa bir süre sonra, seçilen han Moskova’nın çıkarına olmayan faaliyetler sergilemeye, adaletsizlik yapmaya ve kötü niyetli akıl hocalarını dinlemeye başladığında büyük prens her konuda düş kırıklığına uğramıştır. Büyük prens isteksiz ve kederli bir şekilde görevdeki hanı başka bir hanla değiştirmeye mecbur edilmiştir ve düş kırıklığı ile isteksiz yer değiştirme döngüsü kendisini tekrar etmiştir.[28]

Bu Rus yorumu tek taraflı ve yanıltıcıdır. Moskova büyük prensinden başka Kazan idari sınıfı (Kazan idari sınıfı dahilindeki muhalif gruplar lehinde veya aleyhinde askeri ve diplomatik destek sağlayabilecek konumda olan Nogaylar, Sibir Hanı, Kırım Hanı, kurultay ve karaçi beyleri divanını içeren)[29] gibi başka oyunculara bakmamız gerekir. Bunu yaptığımız takdirde daha makul bir sonuç olan, Kazan divanı ve kurultayın Abdüllatif’i han olarak seçmesi sonucuna ulaşırız. O anda Abdüllatif, Moskova büyük Prensinin koruyucu gözetimi altında bulunmuştur. Ancak Kazan jeopolitik olarak emniyetsiz bir konumdadır. Kazanlılar, askeri bütçelerini Moskova prensliği ile daha çok veya daha az eşit şartlarda savaşacak şekilde düzene sokabilmişlerse de, komşuları arasında oluşacak herhangi bir ittifak Kazan Hanlığı’nın feci akıbetini yazacaktır. Bu komşular arasında, batıda Moskova Prensliği’nden başka, doğuda Sibirya Hanlığı, güneyde Nogaylar ve güneybatıda Kırım Hanlığı bulunmaktadır.

Kazan’ın ticari canlılığına epeyce katkıda bulunan bu konum, Kazan’ı çevresindeki güçlerin bir birleşimi ile meydana gelebilecek olan potansiyel bir fethe de maruz bırakmıştır. Bu durumda Kazan idari sınıfının yabancı ilişkilerdeki amaçları, komşu güçleri birbirine düşürmek, koruyucu olarak bir veya daha fazla komşu ile ittifak kurmak ve bu koruyucu güçlerin Kazan’daki iç sorunlara müdahalesini en aza indirmekten oluşmaktadır. 1552’ye kadar oyunu iyi bir şekilde devam ettiren Kazan liderleri ülkenin yabancı bir güç tarafından fethedilmesini önlemişlerdir.

Rus tarih kayıtlarında sözü geçen sonraki 13 kurultayın dokuzu hanın seçilmesi veya görevden alınmasında yer almıştır.[30] Şüphesiz arada geçen ve hanın seçilmesi veya görevden alınması konularında Rus tarih kayıtlarında sözü edilmeyen kurultaylar da vardır. Ek olarak, bu dönem boyunca Rus tarih kaynakları bilhassa Moskova ilişkileri ile ilgilenen beş ayrı kurultayın daha olduğunu bildirmiştir. 1518’de kurultay han seçimini tartışmak için Moskova’ya bir elçi göndermiştir.[31] 1524, 1530 ve 1546’da Moskova prensliği ile yapılan barış görüşmeleri için kurultaylar özel elçiler göndermiştir.[32]

Rus tarih kayıtlarında sözü geçen son Kazan kurultayı 14 Ağustos 1551’de ortaya çıkmıştır. Bu tarihte “bütün Kazan ülkesi”, “Dağ tarafı” (Gornyaya storona) yani, batıda Çeremis (Çuvaş) Dağı ve Kazan’ın güneybatısındaki Mordvinler adına aracılık yapmayacaklarına dair söz vermiştir.[33] Bu sözün önemini anlamak için, Kazan Devleti’nin vasal halkının etnik kompozisyonuna bakmamız gerekir.

Diğer batı bozkır hanlıklarının sınırları gibi Kazan Hanlığı’nın sınırları da hiçbir zaman net olarak belirlenmemiştir. Kazan devleti, Kazan’da bulunan merkezi yönetim ile Tatar ve Tatar olmayan çiftçi ve göçebelerin gevşek birliğinden oluşmuştur.[34] Her grup kendi topraklarında ikamet etmiştir ve göçebeler de yazlık ve kışlık otlakları arasında belirledikleri güzergahlar üzerinde hak iddia etmiştir. Bir halk hükümet ile fetih veya anlaşma yoluyla bir ilişki içine girdiğinde, nehir kıyısında bulunan bir halk olarak aynı şekilde davranmıştır.[35] Kazan Hanlığı’nın ekonomik ve politik merkezi Bulgarların eski topraklarıdır. Hanlık zamanı boyunca bu topraklarda bulunan nüfus, çoğunlukla Türk ve Müslüman olan çiftçilerden oluşmuştur. Bu Türk-Müslüman tarım merkezinin çevresinde Tatar olmayan ve nehir kıyısında yaşayan toplumlar yer almıştır.

Hanlığın merkezinin güney doğusunda Başkurtlar yaşamıştır. Hem göçebelik hem de tarımla uğraşmışlardır. Kuzeydoğuda, geçimleri orman ürünleri ve nehre dayanan, çok tanrılı dine inanan ve Fin kökenli olan Votyaklar (sonradan Udmurtlar olarak adlandırılmıştır) yaşamıştır. Kuzeybatıda, İdil Nehri’nin Kazan’da güneye doğru kıvrılmasından önceki sol kıyısında bulunan Fin Mari (Meadow Çeremisleri olarak da adlandırırlar) yaşamıştır. Nehrin sağ kıyısında Kazan’ın batısına ve güneybatısına doğru, çok tanrılı Bulgarların soyundan gelen Çuvaşlar (Dağlı Çeremis olarak da adlandırılırlar) yaşamıştır. Kazan’ın güneyine doğru İdil Nehri’nin sağ kıyısında Mordvinler yaşamıştır. Mordvinler Fin soyundan gelmişlerdir ve çok tanrılı dine inanmışlardır. Başkurtlar gibi, Mari, Çuvaş ve Mordvinlerin de geçimleri orman ve nehir ürünlerine dayalı olmuştur. Böylece denilebilir ki; Rus Çarı’na söz vererek Kazan kurultayı, İdil Nehri’nin sağ kıyısında yer alan ve vergi ödeyen bütün Kazan vasalları üzerinde hak iddia etmekten vazgeçmiştir. Hiç şüphesiz bu söz, Kazan hükümetine yıkıcı bir finansal darbe vurmuştur.

Kazan kurultayı ile ilgili kanıtımız, siyasi istikrarsızlık dönemlerinde ve idari sınıfın daha geniş bir mutabakatının gerekli olduğu zamanlarda kurultayın her zamankinden daha faal olduğu sonucuna ulaşmamızı sağlamaktadır. Ancak bu kanıt, belirli kurultayların kompozisyonu hakkında herhangi bir saptama yapmamıza olanak sağlamamaktadır.

1552’de Kazan Hanlığı Rus ordusu tarafından fethedilmiştir ve bağımsız bir devlet olarak varoluşuna son verilmiştir. Rorlich’in vurguladığı bir düşünce Kazan Hanlığı’nın yok oluşunu, politik sistemin giderek durgunlaşan çevrenin ihtiyaçlarını ayarlamadaki başarısızlığına ve içinde Kazan’ın biçimsiz politik topluluğunun merkezileşme, despotizm ve genişleme güçleriyle boy ölçüşemediği uluslararası çevrenin şartlarına mal etmektedir.[36]

Buna bakmanın kesinlikle tek bir yolu vardır. Yine de Moskova’nın yararlandığı oldukça geniş insan gücü kaynaklarına, iç Avrasya’ya gelen barut devrimine ve bir de Rusların bozkır idari kurumları uyarlamadaki başarılı stratejilerine bakıldığında Kazan’ın fethedilişinin Kazan idari sınıfı açısından çok da büyük bir başarısızlık olmadığı, Moskova prensliği idari sınıfı açısından da bir başarı olduğu düşünülebilir. Belirli bir yere kadar iki açıklama birbirine bağlıdır. Çünkü sıfır-sonuçlu oyunlarda bir taraf daha iyi yapmaya başladığında diğer tarafın daha kötü yapmaya başladığı herkesin bildiği bir gerçektir.

Ancak 13. yüzyıldaki Moğollar gibi Ruslar da 16. yüzyılda batı bozkıra, önceden varolanlardan daha üstün olan askeri teknolojiler ve idari stratejiler kombinasyonunu getirmiştir. Kazan idari sınıfının, giderek üstünleşen zorluklara karşı hanlığın bağımsızlığını koruma görevini bu koşullarda nasıl yerine getirebildiğini anlamak zordur.

Dr. Donald OSTROWSKİ

Harvard Üniversitesi / A.B.D.

Alıntı Kaynağı: Türkler, Cilt: 8 Sayfa: 453-459


Dipnotlar :
[1] Bu yarlıkların ilki 10 Nisan 1466’da Mahmut Han tarafından yayınlanmıştır. Tibor Halasi- Kun, “Monuments de la langue tatare de Kazan, ” Analecta Orientalia memoria Alexandri Csoma de K_rös dicata (= Bibliotheca Orientalis Hungarica, vol. 5) 1 (1942): 138-155; ve Donald Ostrowski, “Philologica III, Kazan Türkçesine ait dil yadigârları, ” Ankara Üniversitesi il ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 7. 4 (1949): 603-644. Diğer iki yarlıkın detaylı incelemesi için, bkz. Shamil Muhamedyarov and Istvan Vâsâry, “Two Kazan Tatar Edicts (İbrahim’s and Sahib Girey’s Yarliks), ” in Between the Danube and the Caucasus: A Collection of Papers Concerning Oriental Sources on the History of the Peoples of Central and South-Eastern Europe, yay. György Kara (Budapest: Akademiai kiado, 1987), 181-216. Ulu Muhammed’in Kıpçak Hanlığı Hanı iken 14 Mart 1428’de yayınladığı tüzüğü Pelenski dördüncü bir yarlık olarak adlandırmıştır: [“the facts that the Kazan Khanate was founded by dissident elements from the Golden Horde and that Ulu Mehmet became the first Khan of the new Tatar state allow this yarlık to qualify at least as a borderline case. ”] Jaroslaw Pelenski, Russia and Kazan: Conquest and Imperial Ideology (1438-1560s) (The Hague: Mouton, 1974), 14, fn. 6. Ancak bu yarlık da buradaki çalışmamız için bir “sınır çizgisi”dir.
[2] Yayınlanan tarih kayıtları metinlerinin bir çoğu Polnoe sobranie russkikh letopisei (PSRL), 40 cilt, serilerinde bulunabilir. (St. Petersburg/Petrograd/Leningrad and Moscow: Arkheograficheskaia komissiia,              nauka, and Arkheograficheskii tsentr, 1841-2001), ancak Kazan ile ilgili bilgiler Ioasafovskaia letopis’, yay. gibi PSRL serileri haricinde yayınlanan tarih kayıtlarında bulunabilir. A. A. Zimin (Moscow: Akademiia nauk SSSR, 1957) ve Ustiuzheskii letopisnyi svod (Arkhangelogorodskii letopisets), yay. K. N. Serbina (Moscow and Leningrad: Akademiia nauk SSSR, 1950).
[3] Dördüncü bir tür ana kaynak olan taş yazıtlar politik yapılar ve politikalar hakkında bizlere kesin bilgi vermemektedir. D. G. Mukhametshin, “Epigraficheskie pamiatniki Kazanskogo khanstva kak istoricheskii istochnik, ” Iz Zolotoi Ordy, yay. A. A. Arslanova, G. F. Valeeva-Suleimanova, I. L. Izmailov, ve D. M. Iskhakov (Kazan’: Fond im. M. Sultan-Falieva, 1993), 118-133.
[4] Sigizmund Gerbershtein [Herberstein], Zapiski o Moskovii (Moscow: Izdatel’stvo Moskovskogo universiteta, 1988), 170-179; Sigismund von Herberstein, Notes upon Russia, çev. R. H. Major, 2 cilt. (New York: Burt Franklin, 1851-1852), 2: 58-73.
[5] Bu materyalin birçoğu 1487-1519 yılları arasındaki süreyi kapsayan Sbornik Imperatorskogo Russkogo istoricheskogo obshchestva (SRIO), 148 cilt. (St. Petersburg, 1867-1916), c. 41 ve 95’de yayınlanmıştır. Daha fazla materyal, A. F. Malinovskii, “Istroicheskoe i diplomaticheskoe sobranie del proiskhodivshikh mezhdu Rossiiskimi velikimi kniaz’iami i byvshimi v krymu tatarskimi tsariami s 1462 po 1533 god, ” Zapiski Odesskogo obshchestva istorii i drevnostei, 5 (1863): 178-420’de bulunabilir. Prodolzhenie drevnei Rossiiskoi vivliofiki, 11 cilt. (St. Petersburg, 1786), c. 6-11’de 1543-1565 yıllarında yayınlanan belgeler bulunabilir.
[6] Bu yerlerin listesi ve S. O. Shmidt, Opisi tsarskogo arkhiva XVI veka i Arkhiva posol’skogo prikaza 1614 goda (Moscow: Izdatel’stvo Vostochnoi literatury, 1960)’da listelenen Posol’skii prikaz’ın içinde yer alan uygun “kutu”ları için bkz. Edward L. Keenan, Jr., “Muscovy and Kazan’, 1445-1552: A Study in Steppe Politics” (Ph. D. dissertation, Harvard University, 1965), 401.
[7] Kıpçak Hanlığı (De_t-i-Qip_aq) için bkz. Bertold Spuler, Die goldene Horde. Die Mongolen in Ru_land (Leipzig: Otto Harrassowitz, 1943); ve Uli Schamiloglu, The Golden Horde: Economy, Society and Civilization in Western Eurasia, 13th and 14th Centuries (forthcoming). Kırım Hanlığı için bkz. V. E. Syroechkovskii, “Mukhammed-Girai i ego vassaly, ” Uchenye zapiski Moskovskogo ordena Lenina gosudarstvennogo universiteta im. M. V. Lomonosova, 61: Istoriia, no. 2 (1940): 3-71; Beatrice Manz, “The Clans of the Crimean Khanate, 1466-1532, ” Harvard Ukrainian Studies, 2 (1978): 282-307; and Halil Inalcik, “The Khan and the Tribal Aristocracy: The Crimean Khanate Under Sahib Giray I, ” Harvard Ukrainian Studies, 3/4 (1979-1980): 445-466.
[8] Uli Schamiloglu, “The Qara_ı Beys of the Later Golden Horde: Notes on the Organization of the Mongol World Empire, ” Archivum Eurasiae Medii Aevi 4: (1984): 283-297. Bütün Karaçi beylerine bağlı olarak yapılan sosyal düzenleme seviyelerinin varlığı ile birlikte, yetersiz ve sosyal açıdan eşitlikçi olan “klan” ve “kabile”nin geleneksel tahsisleri bulunabilir. Harvard arkeologu Carl Lamberg-Karlovsky’nin hanlıkların beyliklerden oluştuğunu iddia eden önerisi kabul edilmiştir. C. C. Lamberg-Karlovsky, “Bronze Age Khanates of Central Asia, ” Antiquity, 68 (1994): 398-405. Her bir beylik, sosyal bir hiyerarşik sıra ile tanzim edilen çeşitli grupların bağlı olduğu egemen bir klan tarafından yönetilmiştir. “beylik”in antropolojik literatürü için bkz. Elman R. Service, Primitive State Organization: An Evolutionary Perspective (New York: Random House, 1962), 143-177 ve Donald Ostrowski, Origins of the State and Civilization (New York: W. W. Norton, 1975), 15-16, 151-152; Fred O. Gearing, Priests and Warriors: Social Structures for Cherokee Politics in the 18th Century ([Mehasha, WI]: American Anthropological Society, c. 93, 1962); ve Jared Diamond, Guns, Germs, and Steel: The Fate of Human Societies (New York: W. W. Norton, 1997), 273-276.
[9] Moğol ve İslam kanunlarının Kazan yasal sistemine özellikle hanın seçilmesine dair yaptığı katkılar için bkz. Boris Nolde, La formation de l’empire russe. Etudes, notes et documents, 2 vols. (Paris: Institut d’etudes slaves, 1952-1953), 1: 5-9.
[10] Vel’iaminov-6
[11] PSRL, 6. 2: col. 120; 8: 120; 12: 72-73; 18: 202; 25: 268; 26: 206; 27: 113, 273; 28: 108-109, 276; 39: 146; Ioasafovskaia letopis’, 32, 40-41.
[12] bkz. Donald Ostrowski, “The Extraordinary Career of Tsarevich Kudai Kul/Peter in the Context of Relations Between Muscovy and Kazan’, ” in State, Society and Nationality: Essays in Honor of Jaroslaw Pelenski (forthcoming).
[13] Vasilii Kırım Hanı Muhammed Girey’in elçisi Appak’a Şah Ali’nin Kazan prensleri tarafından istendiğini söylemiştir. SRIO, 95: 661. Cf. Ioasafovskaia letopis’, 176; PSRL, 13: 32; 20: 389.
[14] SRIO, 95: 520.
[15] Keenan, “Muscovy and Kazan’, 1445-1552, ” 237, 239. Ek olarak, 1502’de Kırım’ın idaresini ele geçirdiği Büyük Ordu’dan kaçan prenslerin III. Vasilii’nin Meshchera’yı kendi “yurt”u olarak benimsemesini kabul etmelerine Muhammed Girey karşı çıkmıştır. Bu prensler Abdul Kerim’e bağlıdır. SRIO, 95: 296, 378.
[16] Keenan, “Muscovy and Kazan’, 1445-1552, ” 253-254, 260-261.
[17] SRIO, 95: 679.
[18] SRIO, 95: 679. Muhammed Girey, annesi Nur Sultan iki Kazan sultanı ile evlendiği için Kazan üzerinde meşru bir hakka sahip olduğuna inanmıştır. 1524’te Osmanlı İmparatorluğu Kazan’ın Osmanlı İmparatoru Sultan Süleyman’ın (1520-1566) “yurt”u olduğunu ileri sürdüğünde, Muhammed Girey’in bu hakkı zora girmiştir. Prodolzhenie Drevne-rossiiskoi vivliofiki, 9 (1793): 63-64. Muhammed Girey, 1525’te hanlık görevinden alındıktan sonra Süleyman’ın desteğini almak için İstanbul’a giden Sahip Girey’in emrine girmiştir. Kimlerin ne zaman Kazan’ın kendi “yurt”ları olduğunu iddia ettiklerinin müzakeresi için bkz. Pelenski, Russia and Kazan, 76-87.
[19] Tek önemli istisna, Büyük Ordu’nun son hükümdarı Ahmed’in kardeşi ve Bahtiyar’ın torunu olan Can Ali’nin 1530ların başında hanlık yaptığı birkaç yıllık süreçtir. Can Ali’nin iktidarının kesin tarihleri hala tartışılmaktadır. Arat ve Kurat 1531-1533 olduğunu ileri sürmektedir. Smolitsch 1531-1535 olduğunu önermektedir. Ve Pelenski de 1532-1535 olduğunu önermektedir. R. R. Arat, “Kazan, ” İslâm Ansiklopedisi, 20 cilt. (Istanbul: Maarif Matbaasi, 1940-1988), 6: 511; Kurat, “Kazan Hanlığı, ” 247; Igor Smolitsch, “Zur Geschichte der russischen Ostpolitik des 15. und 16. Jahrhunderts, ” Jahrbücher für Geschichte Osteuropas, 6 [o. s. ] (1941): 65; Pelenski, Russia and Kazan, 334. İlkine nispeten daha önemsiz olan bir diğer istisna da 1546’da Şah Ali’nin kısa bir süreliğine tekrar han olmasıdır.
[20] Problemin türü, içinde “Kulderbysh Kazan’dan büyük prense bir belge ile gelmiştir…prensler ve karaçiler ve ichki ve mirzalardan…ve bütün Kazan halkından” ifadesini bulduğumuz 1519 Voskresensk Yıllığı’nın kaydıdır. PSRL, 8: 266.
[21] “tsar … i ulani … i kniazi … i kniazi i murzy, ” ilk “knezler”in karaçi beyleri ve ikincilerin de hizmet prensleri olduğu diplomatik kayıtların olağan formülüdür. bkz. e. g., SRIO, 95: 32. Aynı şekilde 1497 kayıtları altındaki Moskof yıllıkları “kniazi kazanskie i ulany i zemskie kniazi”nin III. Ivan’a bir söz verdiğini bildirmektedir. Ioasafovskaia letopis’, 132; PSRL, 12: 243-244. “kniazi kazanskie” karaçi beyleri ve “zemskie kniazi” orta ve düşük yönetim sınıfının üyeleri olan yerel prensler olarak anlaşılmalıdır. Ancak bkz. değişik bir anlayışa sahip olan “Muscovy and Kazan’, 1445-1552, ” 91-93.
[22] PSRL, 8: 266; 13: 32. 1542’ye kadar olan Voskresensk ve Nikon kayıtları ile Tsarstvennaia kniga da yer alan Prens Bulat’a ait müteakip refesanslar onu bir karaçi olarak adlandırmamalarına rağmen, bir karaçinin içinde bulunabileceği durumlara yerleştirmişlerdir. bkz. PSRL, 8: 273 (1530), 276 (1531), 282 (1533), 291 (1536), 295 (1541); 13: 47 (1530), 56-57 (1531-1532), 69 (1533), 88 (1536), 99 (1541), 100, 105 (1536-1541), 142 (1542); ve 13: 424-425 (1536), 433 (1541), ve 440 (1542).
[23] PSRL, 13: 161, 463.
[24] PSRL, 13: 171, 471.
[25] Khudiakov, Ocherki po istorii Kazanskogo khanstva, 191-195.
[26] Zemskii sobor hakkında daha fazla bilgi için bkz. Donald Ostrowski, “The Assembly of the Land (Zemskii sobor) as a Representative Institution, ” in Modernization in Early Modern Russia, yay. Jarmo Kotilaine ve Marshall Poe (forthcoming).
[27] PSRL, 6: 41; 8: 232; 12: 243; 20: 364; 24: 213; 26: 290; 28: 328; 39: 171; and Ioasafovskaia letopis’, 131-132.
[28] Pamiatniki diplomaticheskikh snoshenii drevnei Rossii s derzhavami inostrannymi (PDS), 1: 288-289; SRIO, 35: 530-531; Gerbershtein, Zapiski, 170-171; Herberstein, Notes, 2: 58-59. III. Ivan’ın oğlu III. Vasilii 1521’de Sultan Süleyman’a gönderdiği bir mektupta benzer bir yorumu anlatmıştır. SRIO, 95: 695-696. 1535’te Litvanya ile yapılan diplomatik misyona talimatlarda III. Vasilii “baştan itibaren” (iz nachala) Kazan’da hanın kim olacağına karar veren tek kişinin Moskof büyük prensi olduğuna dair inancını tekrar ileri sürmüştür. SRIO, 59: 26.
[29] Cf. Keenan, “Muscovy and Kazan’, 1445-1552, ” 178-179.
[30] 1516’da Kazan kurultayı Abdüllatif’’i han seçmiştir. PSRL, 8: 260; 13: 25; 28: 351. 1519’da Kazan kurultayı Şah Ali’yi han seçmiştir. PSRL, 8: 267; 13: 32. 1531’de Kazan kurultayı Sefa Girey Han’ı görevden almıştır. PSRL, 8: 276; 13: 54-55. Daha sonra 1531’de bir başka kurultay Can Ali’yi han seçmiştir. PSRL, 8: 277; 13: 55. 1535’te bir kurultay Can Ali’yi görevden almıştır. PSRL, 8: 291; 13: 88, 424; 29: 20. 1541’de bir kurultay Sefa Girey’in hanlık görevinden alınmasını tartışmıştır. PSRL, 8: 295; 13: 100. 1546’da bir kurultay bir kez daha Şah Ali’yi han seçmiştir. PSRL, 13: 148-149, 447-448; 29: 47-48. 1551’de kurultay Ötemiş Girey’i görevden almış ve Şah Ali’yi han seçmiştir. PSRL, 13: 167, 468; 29: 64.
[31] PSRL, 8: 266; 13: 31.
[32] 1524’teki görev için bkz. PSRL, 8: 271; 13: 44. 1530’daki görev için bkz. PSRL, 8: 274; 13:47. 1546’daki görev için bkz. PSRL, 13: 149, 450.
[33] PSRL, 13: 169, 470; 29: 65.
[34] Burada David Christian’ın önerisi kabul edilmiştir ve geçimleri göçebelikten çok çiftlik hayvanlarına dayanan gruplar için “bedeviler” yerine “göçebeler” terimi kullanılmıştır. David Christian, A History of Russia, Central Asia and Mongolia, vol. 1: Inner Eurasia from Prehistory to the Mongol Empire (Oxford: Blackwell, 1998), 81.
[35] Keenan, “Muscovy and Kazan’, 1445-1552, ” 80.
[36] Rorlich, Volga Tatars, 31.

Cevap bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.