DOĞU KARADENİZ KIPÇAKLARI

DOĞU KARADENİZ KIPÇAKLARI

Sonuç

Kıpçaklar, Doğu Karadeniz tarihinde en derin iz bırakan topluluklardan birisidir. Yakın zamana kadar bölgedeki varlığından haberdar bile olunma­yan bu topluluk bazı araştırmacıların titizliği sayesinde tanınmaya başlan­mıştır. 1118’de Gürcistan’a göç edip ülkeyi bağımsızlığına kavuşturan Kıpçakların bir kısmı daha o tarihlerde Doğu Karadeniz sınırına yerleşmişlerdi. Gürcülerle anlaşmazlık yaşayan bazı Kıpçak grupları ise XII. yüzyılın sonla­rından itibaren Artvin-Trabzon arasına göç etmeye başlamışlardır. Küçük sızmalar halinde gerçekleşen bu göçün izini sürmek çok zordur. Ne Gürcü ne de Bizans tarihçileri onların yer değiştirdiğinden haberdar değildir. An­cak artık Gürcistan’da adı anılmayan bazı aileler Doğu Karadeniz’in çeşitli vadilerinde ortaya çıkınca bu göçün gerçekleştiği anlaşılmaktadır.

Doğu Karadeniz bölgesindeki Kıpçak nüfuzunun artması Moğol istila­sıyla yakından ilişkilidir. Moğollar Gürcistan’ı ele geçirince Gürcülerle Kıpçaklar arasındaki ilişkiler önemli darbeler almıştı. Kıpçakların bir kısmı da Moğollarla yakınlaşmaya başlamıştı. Bu yakınlaşma bir süre sonra Rize-Ahıska arasının Kıpçaklara verilmesine yol açacak bir işbirliğine dönüşmüş­tür. Kıpçaklar adı geçen bölgede o kadar etkili olmuştur ki hem Rum hem de Gürcü kaynakları yöreye Atabeyler yurdu demiştir. Osmanlıların bölgeyi ele geçirmesine kadar devam eden Ortodoks Kıpçak hâkimiyeti bu Türk toplu­luğunun Doğu Karadeniz tarihinde önem kazanmasına sebep olmuştur.

IV. Haçlı seferinde Latinlerin İstanbul’u ele geçirmesinden sonra Doğu Karadeniz bölgesinde ortaya çıkan ve 1461’e kadar yaşayan Trabzon Rum Devleti, XIII. yüzyıl sonlarından itibaren Kıpçak atabeyleri ile işbirliği yap­mıştır. Bu işbirliğinin bir neticesi olarak Rize’nin batısındaki Kıpçak yerle­şim sahası daha da genişlemiştir. Kıpçaklardan aldıkları asker desteği ile Trabzon’a yönelik Türkmen akınları durdurmaya çalışan Komnenoslar maksatlarına ulaşmışlardır. Ancak aldıkları askerî hizmet karşılığında Kıpçaklara yurtluk vermişlerdir. Doğu Karadeniz dağlarının arasındaki geçit­lerden Trabzon’a ulaşan ne kadar stratejik yer varsa oralarda Kıpçaklara ait yerleşim yerleri kurulmuştur. Solaklı, Büyükdere ve Maçka vadisi Kıpçakların yoğunlaştığı bölgeler olarak dikkat çeker. Rum kaynakları ilk ikisindeki Hristiyanların tamamının diğerinin ise yarısından fazlasının Türk olduğunu yazar. Bu sebeple bölge Osmanlılara intikal ettiğinde özellikle Trabzon’daki Hristiyanların büyük kısmının Kıpçak olduğunu söylemek mübalağa olmaz. Zamanla buralardaki Kıpçaklar başka yerlere de yayılarak Trabzon’un önemli mülk sahipleri arasına girebilecek güce ulaşmışlardır.

Osmanlı hâkimiyetinden sonra Doğu Karadeniz Kıpçaklarının önemli bir kısmı İslamiyet’i benimsemiştir. Hristiyanlığı devam ettirenler ise mü­badele ile yüzlerce yıllık yurtlarından ve akrabalarından koparılarak Yuna­nistan’a gönderilmişlerdir. XV. yüzyılın ortalarından itibaren Osmanlı kay­naklarından takip edilebilen Kıpçak aile, şahıs, oymak ve boy adlarının bü­yük kısmı günümüze ulaşmıştır. Aynı şekilde onların bölgeye getirdiği dil, kültür ve inanç öğeleri zamanımıza kadar yaşamaktadır. Ancak en çok sarı­şın, mavi gözlü, beyaz tenli, çengel burunlu antropolojik özellikleri Doğu Karadeniz bölgesinin en önemli simgelerinden birisi halini almıştır.

Prof. Dr. İbrahim TELLİOĞLU

Ondokuz Mayıs Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, SAMSUN. telliogluibrahim@gmail.com

Alıntı Kaynağı: Karadeniz Araştırmaları • Kış 2015 • Sayı 48 • s.59-78


KAYNAKÇA
♦ AKROPOLİTES George (2007). The History (nşr. R. Macrides), New York: Oxford University Press.
♦ ALASANİA Giuli (2002). “Gürcistan Kıpçakları”, Türkler, II, Ankara: s. 793­797.
♦ ALASANİA Giuli (2013). Gürcüler ve İslam Öncesi Türkler (nşr. N. Kaçarava vd.), Trabzon: Karadeniz Teknik Üniversitesi Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Yayınları.
♦ ALLEN W. E. D. (1971). A History of the Georgian People, London: Routledge & Paul
♦ BERDZENİŞVİLİ Nikoloz-Simon Canaşia (2000). Gürcüstan Tarihi (nşr. H. Hayrioğlu), İstanbul: Sorun Yayınları.
♦ BİLGİN Mehmet (2000). Doğu Karadeniz, Trabzon: Serander Yayınları.
♦ BİLGİN Mehmet (2006). Sarıalizadeler (Sarallar), Trabzon: Serander Yayın­ları
♦ BİLGİN Mehmet (1990). Sürmene Tarihi, İstanbul: Sürmene Belediyesi Ya­yınları.
♦ BOSTAN M. Hanefi (2002). XV-XVI. Asırlarda Trabzon Sancağında Sosyal ve İktisadî Hayat, Ankara: TTK Yayınları.
♦ BRENDEMOEN Bernt (2001). The Turkish Dialects of Trabzon, I, Oslo: Unipub forlag.
♦ BROSSET M. (2003). Gürcistan Tarihi (nşr. H. D. Andreasyan-E. Merçil), An­kara: TTK Yayınları.
♦ BRYER Anthony (1975). “Greeks and Türkmens: The Pontic Exception”, Dumbarton Oaks Paper, 29: 113-149.
♦ BRYER Anthony (1986). “Rural Society in Matzouka”, Continuity and Change in Late Byzantine and Early Ottoman Society (nşr. A.Bryer-H. Lowry), Washington: 53-95
♦ BRYER Anthony (1964). “Trebizond and Rome”, Archeion Pontou, 26: 290­307.
♦ CAFEROĞLU Ahmet (1994). Kuzeydoğu İllerimiz Ağızlarından Toplamalar Ordu, Giresun, Trabzon, Rize ve Yöresi Ağızları, Ankara: Türk Dil Kuru­mu Yayınları.
♦ CÖHÇE Salim (1988). “Doğu Karadeniz Bölgesinin Türkleşmesinde Kıpçak­ların Rolü”, Birinci Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi (Samsun 13-17 Ekim 1986) Bildirileri, Samsun: 477-484.
♦ ÇAPA Mesut-Veysel Usta (1995). Milli Mücadelede Trabzon Vilayetiyle Ya­zışmalar, Trabzon: Trabzon Valiliği Yayınları.
♦ DULAURİER M. Eduard (1928). “Ermeni Müverrihlerine Nazaran Moğollar”, Türkiyat Mecmuası, II: 139-217.
♦ DULAURİER M. Eduard (1936). “Ermeni Müverrihine Göre Moğollar” (nşr. M. K. Ayas), Türkiyat Mecmuası, V: 27-48.
♦ EBU’L FİDA İmâdu’d-Din İsmail (1864). Tarih, II, İstanbul.
♦ ERÖZ Mehmet (1984). “Sosyolojik Yönden Türk Yer Adları”, Türk Yer Adları Sempozyumu (Ankara 11-13 Eylül 1984) Bildirileri, Ankara: 43-53.
♦ FALLMERAYER Jacop Philip (2002). Doğu’dan Fragmanlar (nşr. H. Salihoğlu), Ankara: İmge Kitabevi.
♦ FALLMERAYER Jacop Philip (2011). Trabzon İmparatorluğunun Tarihi (nşr. A. C. Eren vd.), Ankara: TTK Yayınları.
♦ FİNLAY George (1851). The History of Greece and of the Empire of Trebizond, London: William Blackwood and Sons.
♦ GILL Joseph (1964). Personalities of the Council of Florence and Other Essays, New York: Barnes & Noble.
♦ GOLDEN Peter B. (2002). Türk Halkları Tarihine Giriş (nşr. O. Karatay), Ankara: KaraM Yayınları.
♦ GUMİLEV L. N., Eski Ruslar ve Büyük Bozkır Halkları, I, (nşr. A. Batur), İs­tanbul: Selenge Yayınları.
♦ HAHANOV A. (2004). Panaret’in Trabzon Tarihi (nşr. E. Uzun), Trabzon: yay. y.
♦ HİRSCHON Renee (2005). Mübadele Çocukları (nşr. S. Çağlayan), İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
♦ İBNU’L ADÎM Kemâluddîn Ebu’l-Kâsım Ömer (1954). Buğyetu’t-Taleb fî Tarih Haleb, II, Şam.
♦ İBNU’L-EZRAK Ahmed b. Yusuf b. Ali (1992). Meyyâfârikîn ve Âmid Tarihi (nşr. A. Savran), Erzurum.
♦ İBNU’L KALANİSİ Ebu Ye’la Hamza b. Esed et-Temîmî (1908). Zeyl Tarihu Dımeşk (nşr. Amedroz), Beyrut.
♦ JANSSENS Emile (1969). Trebizonde en Colchide, Bruxelles: Presses Universitaires de Bruxelles.
♦ JUANSHER (1991). Juansher’s Concice History of the Georgians (nşr. R. Bedrosian), New York.
♦ KAFESOĞLU İbrahim (1988). Türk Milli Kültürü, İstanbul: Boğaziçi Yayınla­rı.
♦ KARAÖRS Metin (1999). “Kuzeydoğu Anadolu (Trabzon ve Yöresi) ve Batı Rumeli Türk Ağızlarının Ortaklığı ve Akrabalığı”, Trabzon Tarihi Sem­pozyumu (Trabzon 6-8 Kasım 1998) Bildiriler, Trabzon: 89-98.
♦ KIRZIOĞLU M. Fahrettin (1992). Yukarı Kür ve Çoruk Boyları’nda Kıpçaklar, Ankara: TTK Yayınları.
♦ KOROBEINIKOV Dimitri (2015). “The Cumans in Paphlagonia”, Karadeniz İncelemeleri, 18: 29-44.
♦ KURAT Akdes Nimet (1992). IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri, Ankara: Murat Kitabevi.
♦ LANG David Marshall (1997). Gürcüler (nşr. Domaniç), İstanbul: Ceylan Yayınları.
♦ LEBEAU (1836). Histoire du Bas Empire, XX,
♦ LORDKİPANİDZE Mariam (1987). Georgia in the XI-XII. Centuries, Tbilisi: Ganatleba Publishers.
♦ MILLER William, Son Trabzon İmparatorluğu (nşr.N. Süleymangil), İstanbul: Heyamola Yayınları.
♦ MÜVERRİH Vardan (1937). “Türk Fütuhatı Tarihi” (nşr. H. D. Andreasyan), Tarih Semineri Dergisi, I-II: 153-255.
♦ NAKRAKAS Georgios (2003). Anadolu ve Rum Göçmenlerin Kökeni (nşr. İ. Onsunoğlu), İstanbul: Kitabevi Yayınları.
♦ NİHAL H.-Ahmed Naci (1928). “Anadolu’da Türklere Aid Yer İsimleri”, Tür­kiyat Mecmuası, II: 243-259.
♦ ÖZKAN Ahmet (1968). Gürcistan, İstanbul: Aksiseda Matbaası.
♦ RÂSONYİ Lâszlö (1966-1969). “Kuman Özel Adları”, Türk Kültürü Araştır­maları, III-IV-V-VI: 71-144.
♦ RÂSONYİ Lâszlö (1993). Tarihte Türklük, Ankara: Türk Kültürünü Araştır­ma Enstitüsü Yayınları.
♦ RÂSONYİ Lâszlö (1984). Tuna Köprüleri (nşr. H. Akın), Ankara: Türk Kültü­rünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
♦ SAYGIN A. Adnan (1937). Rize, Artvin ve Kars Havalisi Türkü, Saz ve Oyunları Hakkında Bazı Malumat, İstanbul: Numune Matbaası.
♦ SHUKUROV Rustam (1999). “Doğu Karadeniz Bölgesinde Türkçe Konuşan Bizanslılar” (nşr. K.Çiçek) Trabzon Tarihi Sempozyumu (Trabzon 6-8 Kasım 1998) Bildiriler, Trabzon: 111-121.
♦ SHUKUROV Rustam (1996). “Eastern Ethnic Elements in the Empire of Trebizond”, Acts XVIII th International Congress of Byzantine Studies (Moscow 1991) II, Shepherdstown: 75-81.
♦ SİHARULİDZE, Yuri vd. (1998). Doğu Karadeniz Halklarının Tarih ve Kültür­leri (nşr. H. Hayrioğlu), İstanbul: Sorun Yayınları.
♦ SMBAT (2005). Smbat Sparapet’s Chronicle (nşr. R. Bedrosian), New Jersey.
♦ SUNY Ronald Grigor (1989). The Making of the Georgian Nation, London: Tauris.
♦ TELLİOĞLU İbrahim (2004). “Gürcü İllerinde Siyasi Birliğin Sağlanmasında Kıpçakların Rolü”, Türk Kültürü, 489-490: 453-464.
♦ TELLİOĞLU İbrahim (2009). Komnenosların Karadeniz Hâkimiyeti: Trabzon Rum Devleti, Trabzon: Serander Yayınları.
♦ THE GEORGİAN CHRONİCLE (1991). The Georgian Chronicle The Period of Giorgi Lasha (nşr. S. Qaukhchisvili-K. Vivian), Amsterdam: Adolf M. Hakkert.
♦ TSAREVİTCH Wakhoucht (1842). Description Geographique de la Georgie (nşr. M. Brosset), Saint-Petersburg: Academie Imperiale des Sciences.
♦ URFALI MATEOS (1987). Urfalı Mateos Vekayi-Nâmesi (952-1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136-1162) (nşr. H.D. Andreasyan), Ankara: TTK Ya­yınları.
♦ USPENSKİ F. İ. (2003). Trabzon Tarihi (nşr. E. Uzun), Trabzon: yay. y.
♦ ZACHARİADOU Elizabeth A. (1995). “Noms Coumans â Trebizonde”, Revue des Etudes Byzantines, LIII: 285-288.
ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

BİR YORUM YAZ