TÜRKİSTAN COĞRAFYASINDA YETİŞEN ÜNLÜ DİN BİLGİNLERİ

TÜRKİSTAN COĞRAFYASINDA YETİŞEN ÜNLÜ DİN BİLGİNLERİ

Dünyanın en eski ve devamlı kavimlerinden biri ve yaklaşık olarak dört bin yıllık bir tarihi geçmişe sahip olan Türkler, değişik bölgelerde yaşamışlar ve farklı coğrafyalarda hayatlarını sürdürmüşlerdir. Ana yurtlarının Orta Asya coğrafyası olduğu kabul edilir. Anayurttan başlayan göç hareketleriyle dünyanın çeşitli bölgelerinde bulunarak her zaman dinamik ve aktif durumda olmuşlar ve bu yönleriyle de dünya tarihinde mühim rol oynamışlardır. Bu bağlamda Türk milleti, İslamiyeti kabulünden önce uzak doğudan Avrupa ortalarına kadar bütün bozkırlar bölgesinde bin yılı aşan bir süre hüküm sürmüş ve birçok siyasi, içtimai ve kavmî izler bırakmış,[1] İslamiyeti kabulünden sonra da çeşitli Müslüman ülkelerde büyük imparatorluklar veya devletler, atabeylikler ve beylikler kurarak İslâm dünyasının mukadderatına hâkim olmuş ve Osmanlılarla birlikte mütalaa edildiği takdirde, Orta Asya, Yakın Şark ve Şarkî Avrupa’nın son bin yıllık tarihine istikamet vermişlerdir.[2]

Türkler, İslam orduları ile Hicâz bölgesinde yeni dinin verdiği heyecanla Yarmûk Savaşı (634) ile Bizans’ı Suriye’den attıktan sonra Kâdisîya (635) ve Nihâvend (642) savaşlarıyla İran’ı ele geçirdikten ve son Sâsânî imparatorunu takip ederken Ceyhun kenarında karşılaştılar. Gürcistan ve Sistan havalisindeki Oğuz kabile kırıntıları ile Kuhistan-Fars arasında oturan dağınık Kalaçlar bir yana bırakılırsa, o tarihlerde devlet olarak sadece Göktürk İmparatorluğu vardı. Bunun da hem şark hem garp kolu fetret devresi de (Çin’e tabiyet) bulunduğu için Maveraünnehir bölgesindeki şehir krallıklarına gereken yardım yapılamıyordu. Bu sıralarda İslamın merkezinde Ali-Muaviye mücadelesi ve Hârici isyanları şarkta İslam ordularının hızını kestiği için VIII. asır başlarına kadar Türklerle İslam ordularının karşılaşmaları bir sınır harekatı ölçüsünü aşamamıştı. Emevîlerin İslam İmparatorluğunun bütün şark bölgelerini içine alan Irak umumi valiliğine Haccâc’ı tayin etmeleri, bu zatın da devrin sayılı kumandanlarından Kuteybe b. Müslim’i Horasan’a göndermesi (705), savaşların birdenbire alevlenmesine sebep oldu. İslam orduları kısa zamanda Maveraünnehir’e hakim oldukları gibi, akınlarını Talas’a kadar uzattılar. Neticede Arapların müdaafayı tercih eder duruma girmelerinden onların, silahla mücadeleye girişen Türkler karşısında kesin başarıya ulaşamadıkları anlaşılmaktadır.

Böylece Türkler, bünyelerine ve inanç ve telakkilerine uygun taraflarını buldukları İslamiyeti kabul ettiler. Bu, umumiyetle kabul edildiği gibi, Türklerin, dünya tarihinin en mühim hadiselerinden biri olarak bakılan İslamiyete girişlerinin, kendi arzuları ile vuku bulduğunu göstermektedir.[3]

Bünyelerine ve inanç ve telakkilerine uygun buldukları İslamiyeti kısa sürede benimseyen Türk milleti, kabülün ardından daha sonraları İslamiyetin bayraktarı olarak anılmışlardır. Bu noktada bilime katkıları bilhassa da İslâmî ilimlere büyük hizmetleri olduğu bilinmektedir. Daha İslâmî Türk devletlerinin teşekkülünden önce bilhassa Maveraünnehr’de tanınmış Türk bilginleri yetişmeğe başlamış, Karahanlılar zamanında bilhassa Buhârâ ve Semerkant şehirleri başlıca ilim merkezleri haline gelmiş idi. İslam dünyasında büyük fıkıh, hadis, kelâm, tefsîr ve tasavvuf sahasında birçok bilgin bu coğrafyada yetişmiştir.

Biz de bu çalışmamızda Orta Asya Türkistan coğrafyasında yetişen ünlü din alimlerini tanıtmaya çalışacağız.[4] Çalışmamızda bu coğrafyayı Horasan ve Maveraünnehir bölgesi diye iki bölge şeklinde ele alıp ve bu bölgelerde bulunan şehirlerde yetişen ünlü din bilginlerini nispet edildikleri yere göre vereceğiz.

Horasan Bölgesi

Horasan, İran’ın doğusundan başlayarak Ceyhun Nehri’ne uzanan bölgenin adıdır. Batıda sınırı İran’ın doğu sınırını teşkil eden Cürcan ile başlar, güneyde İran ve Horasan Çölü, kuzeyde Harezm, doğuda Sind ve Sicistan, kuzey doğuda ise Maveraünnehr’e kadar uzanır. Bu bölgede, diğer pek çok şehrin yanısıra Merv, Herat, Belh, Rey, Cüzcan, Nişabur, Nesâ, Dameğan, Faryab, Talikan ve Cürcan gibi İslam kültürünün meşhur merkezleri bulunmaktadır.[5] Şimdi bu bölgede yetişen ünlü din bilginlerini nispet edildikleri şehirlere göre tanımaya çalışalım:

A. Belh

Maveraünnehir’in kuzeyinde bölgeden geçen önemli ticaret yolu üzerinde kurulmuş ve Ahmed b. Kays tarafından fethedilmiş bir şehirdir.[6]

  1. Ebû Mutî, Hakem b. Abdullah b. Mesleme el-Belhî. (ö. 814) Ebû Hanife’nîn yakın arkadaşı ve talebesi ve el-Fıkhu’l-Ebsat adlı eserinin râvîsi. Belh’te onaltı yıl kadılık yaptı ve orada vefat etti. Bazı görüşleri sebebiyle Cehmiyye ve Mürcielikle[7] itham edilmiş olup hadis münekkitlerince tenkid edilmiş ve rivayet bakımından zayıf kabul edilmiştir.[8]
  2. Ebû İshak, İbrâhim b. Süleyman b. Zeyyât (ö.II. asrın II. yarısı). Belh’in ileri gelenlerinden olup ve Mürciî olarak bilinmektedir. Hadis konusunda tenkit edilmiştir.[9]
  3. Saîd b. Mansûr b. Şu’be el-Mervezî el-Belhî (ö.842). Muhaddis[10] ve müfessir. İmam Mâlik’in Muvatta’ adlı eserini rivayet etmiştir. es-Sünen adlı eseri meşhurdur. Mekke’de vefat etmiştir.[11]
  4. Kuteybe b. Said b. Cemîl b. Tarîf es-Sekafî el-Bağlânî el-Belhî (ö.855). Horasan’ın yetiştirdiği en büyük âlimlerinden muhaddis, fakih. Memleketinde hadis ilminin yayılmasında büyük hizmeti geçmiştir. Bir müddet Bağdat’ta kadılık yapmıştır. el-Avâlî fi’l-Hadîs, Kitâbu’t-Tabakât ve Kitâbu’t-Tarîh adlı eserleri vardır. Belh’in Beğlân kasabasında vefat etmiştir.[12]
  5. Hâkimu’ş-Şehîd, Ebu’l-Fadl Muhammed b. Muhammed b. Ahmed b. Abdullah el-Mervezî el- Belhî (ö.945). Tanınmış hanefi âlimi. Buhara kadılığı ve Horasan Sâmânî Emîrî’ne vezirlik de yapan el-Hâkimu’ş-Şehît, 945 yılında Merv’de şehit oldu el-Kâfî, el-Muhtasar, el-Müntekâ adlı eserleri vardır.[13]
  6. Ebû Cafer Muhammed b. Abdullah b. Muhammed el-Belhî el-Hinduvânî. (ö.973). Belh’li büyük hanefi âlimi. Belh’te Hindistan’dan getirilen köle ve cariyelerin indirildikleri Bâbu Hinduvân adlı mahalleye nispetle Hinduvânî diye anılmaktadır. İlminden dolayı da kendisine Küçük Ebû Hanife denmiştir. 62 yaşında Buhara’da vefat etti.[14]
  7. el-Burhânu’l-Belhî, Ebu’l-Hasan Ali b. Hasan b. Muhammed el-Belhî (1153). Tanınmış hanefi âlimi. Belh tarafında Tahâristân köylerinden Sikender’de doğdu. Şam’da vefat etti.[15]

B. Merv

Merv vadisinde kurulmuş olan bu şehir, Horasan’ın önemli merkezlerinden biridir.[16]

  1. Ebû İsme Nûh b. Ebî Meryem el-Mervezî (ö.789). Çok yönlü bir âlimdir. Ebû Hanîfe’nin talebesi olup fıkhını toplayan kimse olması sebebiyle “el-Câmî” lakabıyla meşhur oldu. Merv’de kadılık yaptı. Hadis uydurmakla itham edilmiştir.[17]
  2. Abdullah b. el-Mübârek b. Vâdıh el-Hanzalî et-Temîmî el-Mervezî (ö.797). Muhaddis,[18] müfessir, fakih, edîb ve zâhit. Babası Türk, annesi Harezm’lidir. Her türlü ilimde asrının bilgini idi. Zengin hadis ve fıkıh kültürüne sahipti. Bizanslılarla yapılan bir savaş dönüşü, Fırat üzerindeki Musul’a bağlı Hît kasabasında hicri 181 yılında hastalanıp vefat etti. Kitâbü’z-Zühd ve’r-Rekâik adlı eseri sahasında meşhurdur.[19]
  3. Îbn Râheveyh (Râhûye) Ebû Yakûb İshâk b. İbrahim b. Mahled el-Hanzelî el-Mervezî. (ö.853) Meşhur muhaddis, müfessir ve fakih. 778 (veya 782-83) yılında Merv’de doğdu. Farsça bir terkip olan “Râheveyh” veya “Râhûye”, “yolda doğmuş” manasına gelmekte olup İbn Râheveyh’in babasının lakabıdır. İbn Kuteybe, Ahmed b. Hanbel, Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî gibi büyük muhaddisler, ondan rivayette bulundular. Buhârî’ye Sahîh’i tasnif etmesini de o tavsiye etmiştir. 853 yılında Nisâbur’da vefat eden İbn Râheveyh’in yazmaları bulunan el-Müsned’i yanında kaynaklarda zikredilen Kitâbu’s-Sünen fı’l-Fıkh ve Kitâbü’t-Tefsîr adlı eserleri vardır.[20]
  4. es-Sâğânî, Ebu’l-Fedâil Radiyuddîn Hüseyin b. Muhammed b. el-Hasan b. Haydar el-Kureşî el-Umerî el-Adevî el-Hindî (ö.1252) Muhaddis ve tanınmış hanefî âlimi. Mevr köylerinden Sâğân asıllı olup (Haziran-Temmuz 1181’de Lahor’da doğdu. Gazne’de büyüdü. Bağdat’a geldi. Bağdat’ta vefat etti, vasiyyeti üzerine Mekke’de defnedildi. Meşârikü’l-Envâr, er-Risâle fi’l-Mevzûa adlı eserleri meşhurdur.[21]
ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

BİR YORUM YAZ
bıçak satın al