OSMANLI HÂZİNELERİ

OSMANLI HÂZİNELERİ

Hazine kelimesinin sözlük anlamı, para veya sair kıymetli eşyaların saklanmasına mahsus yer, sandık veya depo’dur. Devlet idaresinde ise hazine kelimesinin daha geniş bir anlam ifade ettiği görülmektedir. Nitekim bir devletin hazinesi ile kastedilen anlam, devletin varlığını sağlayacak her türlü para ve kıymetli eşyanın toplandığı, yönetim sınırları içerisinden elde edilen bütün gelirlerin muhafaza edildiği ve aynı zamanda devletin yapmakla mükellef olduğu her türlü masrafların karşılandığı bir kurumdur. Bu anlamıyla da hazineye, sadece para veya kıymetli eşyaların saklandığı bir sandık olmaktan ziyade devletin idarî mekanizmasının sürekliliğini sağlayan, para giriş-çıkışlarının sürekli bir şekilde yaşandığı önemli bir finans kurumu olarak bakmak daha yerinde olacaktır.

Osmanlı malî yapısı çerçevesinde, kuruluşundan XVIII. yüzyılın ortalarına kadar Birun (Dış) ve Enderun (İç) adlarını taşıyan iki hazinenin varlığı, Osmanlı arşiv kaynaklarından tespit edilmektedir. Bunlardan dış hazine yani Birun hazinesi yukarıda işaret edildiği şekliyle hazinenin geniş manasını karşılamaktaydı. Yani “Taşra Hazinesi”, “Hazine-i Amire”, “Maliye Hazinesi” veya “Divân-ı Hümâyûn Hazinesi” adlarıyla da anılan dış hazine, gelirlerin toplandığı ve muayyen kanunlarla mahallerine sarf edildiği devletin esas hazinesi konumundaydı. Hazine-i Amire’nin yönetimini, bizzat padişah tarafından devlet işlerinin amiri sıfatıyla görevlendirilen sadrazam ve malî işlerin en yetkili kişisi olan başdefterdar üstlenmişlerdi. Başka bir ifade ile hazine “sadrazamın nezâretinde ve başdefterdârın mes‘uliyetinde”[1] bulunurdu. Nitekim hazineden ödeme yapılabilmesi için düzenlenen hazine tezkiresinin üzerinde muhakkak, sadrazamın buyuruldusu ve sahh’ı ile başdefterdârın toplu imzâsının bulunması gerekiyordu.[2] Aksi halde ödeme yapılmazdı. XVIII. yüzyılda hazine tezkireleri üzerine ödemenin hangi gelirden yapılacağının belirtilmesine de başlanmıştı. Hazine-i Amire’ye girecek olan meblağ, veznedarlar, ruznamçeciler, sergi nâzırı, sergi kâtibi ve çadır mehterbaşıları huzûrunda, veznedârbaşı tarafından teslim alınırdı. Karşılık olarak da teslimâtı yapan kişiye ruznamçeden pusula verilirdi. Her akşam, hazineye giren ve çıkan paranın muhasebesi yapılırdı. Bu işlem sırasında veznedârbaşıdaki mevcut nakit ile pusulalar karşılaştırılır ve gerekli harcamalar için veznedârbaşıda 4-5 kese bırakıldıktan sonra geri kalan mikdar hazineye konularak, mühürlenirdi.[3]

Enderun Hazinesi yani iç hazine ise fonksiyon itibariyle kıymetli para, mücevher ve eşyaların saklandığı bir depo veya sandık vazifesini görmekteydi. Osmanlı belgelerinde kimi zaman “Hazine-i Hassa” adıyla da anılan bu hazine, Hazine-i Amire’nin yedeği durumundaydı. Nitekim Hazine-i Amire’nin ihtiyaçtan fazla olan varidâtı sarayda Enderun Hazinesi’nde muhafaza edilir[4] ve burada altın ve gümüş nakdinden başka kıymetli mücevherât, çok değerli kumaş, halı vesâir eşyalar da bulunurdu.[5] Enderun hazinesinin idârecisi hazinedârbaşıydı. İlgili işlemleri yürütmek üzere görevli bir diğer vazifeli ise hazine kethüdasıydı. XVI. ve XVII. yüzyıllarda hazineye para girip çıkması hazinedârbaşı tarafından düzenlenen ve temessük adı verilen senetle gerçekleşirdi. XVII. Asrın sonlarına doğru Enderun hâzinesi nakit yönünden eridiği için, hazine kethüdası hâzinenin yetkilisi haline gelmişti.[6] İç hazine bünyesinde saklanacak para, mücevher ve kıymetli eşyalar, cinslerine ve kullanabilirlik derecelerine göre farklı birimlere ayrılmıştı. Her biri ayrı bir sandık vazifesini üstlenen ve Topkapı Sarayının farklı mekanlarına serpiştirilmiş olan, Hasoda, Bodrum, İfraz, Çilhâne, Raht, Hil’at adlarıyla anılan bu hazineler, iç hazinenin bir çeşit fonları durumundaydılar.

Bodrum hazinesinde altın, gümüş sikke ve çubukları bulunurdu. İfraz hazinesi mevcud muhtelif cins sikkelerden ayrılıp, ihtiyaç halinde sarf edilmek üzere hazırlanmış meskûkâtın bulunduğu yer idi. Buradaki altın ve gümüş avânî sonraki asırlarda gerektikçe bir hey’et tarafından çıkarılarak sikke kesilmek üzere Darphâne’ye gönderilmişti.

Şal kuşak, entari ve çok kıymetli kumaşlar, hediye olarak gelen eşyalar ile öd ve anberlerin muhafaza edildiği Çilhane hazinesinde, sultan ve şehzâde doğumları sebebiyle takdim edilen hediyeler ve değerli muhallefat eşyası bulunurdu. Enderun’un en üst kademesi olan Hasoda’da bulunan Hasoda hazinesine, âcil ihtiyac halinde baş vurulurdu. Has ahur veya diğer ismiyle Raht hazinesinde kıymetli koşum takımları vesâire bulunurdu. Hil’at hazinesinde (Enderun Dış Hazinesi) ise hil’at ve kürklerle, muhallefât eşyaları muhafaza edilirdi. Hıl’at hazinesinin yeri, ikinci avluda kubbe altının yanındaydı.[7]

Bu hazinelerin yanısıra Fatih Sultan Mehmed zamanında, zaferle sonuçlanan savaşlardan elde edilen ganimetin fazlalığı sebebiyle iç hazinenin dolması sonucunda, Yedikule’de bir hazinenin daha devreye sokulduğu tespit edilmektedir.[8]

Özellikle masrafların arttığı sefer zamanlarında iç hazinenin fonlarından dış hazineye borç verilmiştir. Gizli ödenek şeklinde kullanılan bu gelirlerden dış hazineye borç, sadrazam ve başdefterdârın kefâletiyle alınmış; malî durum düzeldiğinde ise, iç hazineden ödenen meblağların iâde edilmesi zorunluluğu getirilmiştir.[9]

İç hazinenin bu fonları dışında ayrıca değerlendirilmesi gereken Ceyb-i Hümayun Hazinesi’nden de burada söz etmek yerinde olacaktır. Bu hazine diğerlerinin aksine bir depo olmaktan ziyade, belirli gelir ve giderleriyle ayrı bir hazine hüviyetine sahiptir. Padişahın şahsî masraflarını karşılamak üzere ayrılan ve “Ceyb-i Hümâyûn akçesi” adı verilen gelirler, Ceyb-i Hümâyûn (Harem-i Hümâyûn) Hazinesi’ne girerdi. Bu hazinenin âmiri “sır kâtibi” adı verilen yüksek dereceli bir memurdu. Ceyb-i Hümâyûn gelirlerinin başında, “Mısır irsâliyesi” denilen ve Mısır eyâletinden gönderilen yıllık vergiler yer alırdı. Mısır irsâliyesi dış hazineye gelir olarak girer, sonra iç hazineye aktarılıp muhasebenin gider kısmına kayd edilirdi. XVII. yüzyılın sonlarından îtibâren Mısır valileri, Mısır irsâliyesinden ayrı olarak bir de “ceyb-i hümâyûn harçlığı” adı altında 5.000 “mâmul hasene” (altın sikke) göndermeye başlamışlardı.[10] Ceyb-i Hümâyûn’un diğer gelirleri ise, Her ay Divân-ı Hümâyûndan verilen 50.000 kâmil akçe, padişah haslarına ait gelirler, Haremeyn evkafının gelir fazlaları, İstanbul ve Edirne bostancıbaşılarının has bahçeler mahsûlâtından topladıkları hasılât, Darphâne faizleri, muhallefât ve müsâdere gelirleri, Eflâk ve Boğdan voyvodalıklarının vergilerinden oluşmaktaydı. Toplanan bu gelirler, Mekke ve Medine’ye her yıl “surre” adıyla gönderilen para ve hediyelere, Harem aylıklarına, başta yabancı devlet hükümdarları olmak üzere sair kimselere verilen hediyelere, padişah ve hanedan mensuplarının fitrelerine ve padişahın verdiği ihsan, sadaka ve bahşişlere sarf edilirdi.[11] Padişah hazineden para çekeceği zaman hangi cins sikkeden ne mikdar aldığını yazdığı ve kendisinde bulunan mühr-i hümâyûnla mühürlediği bir tesellüm tezkiresi verirdi.[12] Bu hazine ileride görüleceği üzere Tanzimat sonrasında yeniden teşkilatlandırılmış ve farklı işlevler üstlenmiştir.

Yukarıda da işaret edildiği üzere Hazine-i Amire’nin ihtiyaç zamanında Enderun Hazinesi’nden borç alıp daha sonra geri ödeme yapma usulü, zamanla işlemez bir hale gelmiştir. Zira XVII. asırdan îtibâren Osmanlı maliyesinin bozulmaya başlaması, alınan borçların zamanında ödenememe sonucunu doğurmuş[13] ve iç hazinedeki mevcut tükenmeye başlamıştır. Böylece iç hazine de malî kriz içerisine girmiş ve ihtiyat hazinesi olma vasfını kaybetmiştir. Bu durum XVIII. yüzyılda en yüksek noktasına erişmiştir. Halbuki kaybedilen savaşlar, yitirilen topraklar ve artan harcamalar sebebiyle sıkıntısı gittikçe artan Hazine-i Amire’nin açıklarını takviye edecek yeni gelir kaynaklarına olan ihtiyacı aşikardır. Böyle bir durumda Hazine-i Amire’yi bunca zamandır takviye edip destekleyen Enderun Hazinesi’nde mevcutların tükenmesi, Osmanlı maliyesini yeni kaynak arayışlarına yöneltmiştir. İşte bu dönemde Darphane’nin[14] ön plana çıktığı görülmektedir. Konumu ve işleyiş tarzında zamanla meydana gelen değişiklikler neticesinde özellikle XVIII. yüzyılın ikinci yarısından sonra Darphâne, devletin gelir ve giderlerinin idâresinde görev yüklenen ikinci bir devlet hazinesi durumuna gelmiştir. Özellikle XVIII. yüzyılın son çeyreğindeki savaş giderlerinin finansmanında önemli rol oynamış, savaş masrafları için Darphâne sermayesinden “seferiye akçesi” adı altında ödemeler yapılmıştır. Dolayısiyle bu dönemde devlet harcamalarında uygulanan esas ilke, masrafların öncelikle Hazine-i Âmire’den karşılanma yoluna gidilmesi, Hazine-i Âmire’nin yeterli olmaması halinde ise Darphâne sermayesine başvurulması olmuştur.[15] Darphâne’nin, işlevinin değişerek malî yönden böyle önemli bir konuma gelebilmesi için şüphesiz bir takım malî kaynaklara ihtiyacı vardır. Bu amaçla Darphâne’de önemli fonların birikebilmesi için öncelikle, vakıf mukataalarının idâresinin Darphâne’ye bağlanması sağlanmıştır. Özellikle “Haremeyn mukataatı ve tevliyetleri” Darphâne gelirlerinin başında yer almıştır.

Başlangıçta Haremeyn evkafı ve mukataaları Darüssaâde ağalarının nezâretindeyken, Darüssaâde ağalarının bazı yolsuzlukları görüldüğünden 1171 (1757-1758) yılında bu mukataalar yeni bir düzenlemeye tâbî tutularak, mâlikâne sistemi[16] içerisine katılmıştır. Mukataların müzâyede, satış ve iltizam yetkisi ise defterdârlara verilmiştir.[17] Bu durum uzun sürmemiş, 1766’dan îtibâren Haremeyn mukataaları ve tevliyetleri Darphâne’den idâre edilmeye başlanmış ve mukataaların satış bedelleri olan “muaccele”leri Darphâne’ye girmiştir. Vakıf mukataalarının dışında Darphâne’nin bir takım gelir kaynakları daha mevcut olup, başta simkeşhâne mukataası olmak üzere Darphânece idâre edilen bu mukataaların sayıları zamanla artmıştır. Yönetimi altında olan çiftlik ve timarlarla, müsâdere ve muhallefat gelirleri Darphâne’nin diğer gelir kaynakları arasında yer almış, eskiden olduğu gibi para darbından sağladığı varidâtı da devam etmiştir.[18]

Darphâne’nin kabuk değiştirerek ikinci bir devlet hazinesi haline gelmesinden sonra Hazine-i Amire’nin, önemini yavaş yavaş kaybettiği görülmektedir. Artık Osmanlı maliyesinde özellikli XVIII. asrın son çeyreğinde başlayan ve Tanzimat’a kadar devam eden yeni bir dönem başlamıştır. Bu dönemde malî politikada önemli değişikliklerin yapıldığı görülmektedir. Önceki asırların aksine devletin yapacağı bütün masrafların tek bir kurumdan karşılanması yerine, devlet harcamalarının kurulacak yeni hazinelere pay edilmesi, uygulamaya esas teşkil etmiştir. Bunda gerek III. Selim, gerekse II. Mahmud dönemlerinde yeni askerî kurumların oluşturulması da etkili olmuştur. Kurulan bu müesseselerin finansmanı için oluşturulan kaynakların idaresi Hazine-i Amire veya Darphane dışında oluşturulan yeni hazinelere verilmiştir. Ayrıca devletin öteden beri yapmak zorunda olunduğu bazı harcamaların finansmanı için de ayrı hazineler oluşturulmuştur. Mesela devrin siyasî şartları gereği Osmanlı ordusunda donanmanın yeniden toparlanıp önemli bir güç haline getirilmesinin hedeflenmesiyle birlikte önceleri Hazine-i Amire’den daha sonra İrad-ı Cedid Hazinesi’nden karşılanan donanma ve tersanenin gelir ve giderlerini idare amacıyla Tersane Hazinesi meydana getirilmiştir. XV. yüzyıldan itibaren Osmanlı idarî politikasının önemli meselelerinden birini teşkil eden İstanbul’un iaşesinin ise, aynı şekilde kurulan ayrı bir Zahire Hazinesi ile karşılanması yoluna gidilmiştir. Şüphesiz bu yeni döneme geçişte yukarıda zikr edildiği üzere Darphane önemli bir rol oynamıştır.

Tanzimat’a kadar kurulan bu hazineler genel olarak incelendiğinde, resmen ilk oluşturulan hazinenin İrad-ı Cedid Hazinesi ve Defterdarlığı olduğu görülür. Sultan III. Selim zamanında teşkil edilen Nizâm-ı Cedîd ordusunun masraflarını karşılayabilmek amacıyla 19 Receb 1207 (2 Mart 1793) tarihli bir kanunnâme ile kurulan[19] İrâd-ı Cedîd Hazinesi’ne aktarılan kaynakları şu şekilde sıralamak mümkündür: Başta pamuk resmi olmak üzere Hazine-i Âmire tarafından idâre olunmakta olan bazı mukataalar ile Darphâne’ce idâre edilen Haremeyn mukataaları ve timarların yönetim ve iltizam işleri İrâd-ı Cedîd Hazinesi’ne devr edilmişti. Yıllık faizi on keseyi geçen mâlikâne mukataaları mahlûl oldukça İrâd-ı Cedîd Hazinesi tarafına aktarılacaktı. Yine mahlûl olacak eshamın faizleri de İrâd-ı Cedîd Hazinesi’ne âitti.[20] Ancak burada belirtilmesi gereken önemli husus, mahlul oldukça zapt olunacak mâlikâne mukataalarıyle eshamın yalnız faizlerinin İrâd-ı Cedîd Hazinesi’ne gireceğidir. Buna karşılık İrâd-ı Cedîd Hazinesi, mukataanın mîrî veya haremeyn olmasına göre Hazine-i Âmire’ye veya Darphâne’ye bu esham ve mukataalarla ilgili mal, kalemiyye ve muacceleyi ödemekle yükümlü tutulmuştu. Adı geçen esham ve mukataalar Hazine-i Âmire veya Darphâne tarafından yeniden satılamayacakları için, bu kurumları madur etmemek amacıyla böyle bir uygulamaya baş vurulmuştu.[21] Hazine-i Âmire’ye ve Darphâne’ye yukarıda adı geçen ödemelerin vaktinde yapılabilmesi için, başta zecriye olmak üzere bazı resimlerin toplanması İrâd-ı Cedîd Hazinesi’ne verilmiş,[22] Humbaracı timarları da bu hazineye bağlanmıştı.[23] İrâd-ı Cedîd Hazinesi’nin giderlerinin başında ise Nizâm-ı Cedîd askerinin maaş ve tayinatları için yapılan ödemeler gelmekteydi. Bunun dışında Hazine-i Âmire ve Darphâne’ye yapılan ödemeler, esham alım-satımındaki harcamalar, inşâ ve îmar giderleri, olağanüstü askerî masraflar vs… hazinenin diğer giderleri arasındaydı.[24]

Askerî masrafları karşılamak, mâlikâne ve esham sistemini tasfiye etmek ve olağanüstü harcamalar için bir ihtiyat fonu oluşturmak amacıyla kurulan İrâd-ı Cedîd Hazinesi pek uzun ömürlü olmamış, 1807 yılında III. Selim’in tahttan indirilmesiyle ortadan kalkmıştır.[25]

III. Selim zamanında oluşturulan bir diğer hazine olan Zahire Hazinesi, İstanbul şehrinin iâşesi ile ilgili konulardaki bazı aksamalar ve zaman zaman ortaya çıkan kıtlıkların giderilerek zahire temininin düzenli bir hale getirilmesi amacıyla teşkil edilmiştir. 1203 (1788-89)’deki kıtlık olayının da etkisiyle[26] 1793 sonbaharında Zahire Nezâreti’nin kurulmasıyla işe başlanmıştır. Şıkk-ı sâlis payesiyle atanan nâzırın sınırlı sorumluluğu altında[27] zahire alımları için Darphâne’den “zahire sermâyesi” adı altında 5.000 akçe tutarında bir fon ayrılmış, bu paranın işletilmesi ve hesaplarının görülmesi işi ise Hazine-i Âmire’ye verilmiştir. İşletilen paranın kâr getirmesi halinde, kar payının ana sermayeye eklenmesi esas alınmıştı ki, böylece, bir nevi döner sermaye sistemi düşünülmüştür. Zahire hazinesinin kurulması 5 Rebiülevvel 1210 (19 Eylül l795) tarihli nizâmnâmenin yürürlüğe konmasından sonra gerçekleşmiştir.[28] Bu nizâmnâme ile “zahire sermayesi” Zahire Hazinesi’ne dönüştürülmüştür. Belirli gelir kaynakları tahsis edilmeden ayrı bir fon oluşturulması açısından Zahire Hazinesi, diğer hazinelerden farklılık gösterir. Yeri Topkapı Sarayı’nda Kapıarası’nda bulunan hazinenin günlük hesapları sergi halifesi ve veznedar tarafından tutulup, her akşam sergi pusulaları Zahire Nâzırı ve Başdefterdâra verilirdi. Ödemelerde sadrazam ve başdefterdârın yanısıra nâzırın da tezkirenin arkasına sahh çekmesi gerekmekteydi.[29] Zahire Hazinesi çeşitli aşamalardan geçerek varlığını Tanzimat’a kadar sürdürmüş, hazinelerin Maliye Hazinesi adı altında tek bir hazinede birleştirilmesi esnasında, buraya dahil edilmiş ve bundan sonra müdüriyet olarak faaliyet göstermiştir.[30]

Aynı dönemin bir diğer hazinesi olan Tersane Hazinesi’ne gelince, Tersane masrafları 1793 yılına kadar Hazine-i Âmire tarafından karşılanırken, İrâd-ı Cedîd Hazinesi’nin kuruluşundan sonra buradan ödenmeye başlanmıştır. Ancak zamanla masrafların çoğalması Tersane hesaplarına bakacak özel bir kuruma olan ihtiyacı ortaya çıkarmış ve 1804 sonlarından itibâren İrâd-ı Cedîd Hazinesi’nce zapt edilmiş olan bazı mukataalar, derya kalemi zeamet ve timarları, mahlûl esham faizleri ve kalyoncu bedeliyeleri, daha resmen kurulmadan, Tersane Hazinesi’ne devredilmiştir.[31] Tersane Hazinesi ve Defterdârlığı’nın resmen kurulması ise, 6 Şubat 1805’te çıkarılan özel bir yasayladır.[32] Yasaya göre Tersane Hazinesinin ana gelir kaynakları Cizye, avârız ve mukataat-ı mîriyye malları, İrâd-ı Cedîd Hazinesi’nden devr edilen kalemler, Derya kalemi zeamet ve timarları ve kalyoncu bedeliyyelerinden oluşmuştur. Zamanla ipek resmi hasılâtı ve evkaf mukataatı zamları da Tersane Hazinesi’nin önemli gelir kalemleri arasında yer almıştır. Hazinenin belli başlı giderleri ise, maaş ödemeleri ve tayinat masrafları, Gemi donanım, onarım ve yapım giderleri, Tersane’ye gerekli malzemeler için yapılan harcamalardır. Ayrıca hastahane ve gemilere verilen ilaç ve tıbbî âletlerin bedelleri de Tersane Hazinesi tarafından ödenmiştir.[33] Tersane Hazinesi bütçelerine bakıldığında otuz yılda hazinenin 5-6 misli büyüdüğü tespit edilebilmektedir. Ancak büyüme devamlı olmamıştır. Zira 1821-22’ye kadar istikrarlı bir dönem geçirerek Hazine-i Âmire’ye bile borç veren Tersane Hazinesi, 1822’den sonra Darphâne’den yardım alır hale gelmiştir. Mansûre Hazinesi’nin kuruluşundan sonra ise bu hazineye bağlı bir birim halini almıştır.[34]

ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

BİR YORUM YAZ
bıçak satın al