KARPAT HAVZASINDA BİR AVAR YAY USTASININ MEZAR KALINTILARI

KARPAT HAVZASINDA BİR AVAR YAY USTASININ MEZAR KALINTILARI

Türklere ilişkin arkeolojik buluntuların en tipik öğeleri atlı definler ve mezarlara konulmuş yay, ok, sadak (okluk) gibi atlı bozkır savaşçılarının vazgeçilmez silahları ve donanımlarıdır.[1] Şimdiye kadar kazılmış Eski Türk Çağı mezarlarının neredeyse her birinde karşımıza çıkan bileşik ya da kompozit diye bilinen yayların hayvan kemiklerinden veya boynuzdan hazırlanmış parçalarının, yay başlarının ve kabzalarının mukavemet gücünü artırmak için kullanıldığı bilinmektedir.

Avrasya çapında son derece önemli bir yeri olan bu silahların hazırlanışına ilişkin arkeolojik veriler maalesef bulunmamaktadır. Şimdiye kadar Avrasya bozkırlarında yapılan kazıların hiçbirinde yay yapımında kullanılan aletlere ve malzemelere de rastlanmamıştır. Bu Erken Orta Çağ (4-8. yüzyıl) dönemine ait yayların hazırlanışına ilişkin bilgilerimiz ancak konunun uzmanları tarafından yapılan rekonstrüksiyonlara dayanmaktadır.

Bu çalışmada, 2010 yılında Doğu Macaristan’da 6. yüzyıl sonlarına, 7. yüzyıl başlarına ait bir Avar mezarında yaptığımız kazıda gün ışığına çıkan buluntuları tanıtacağız. Mezarda yay yapımında kullanılan pek çok alet yanında yarı işlenmiş kemiklerin de bulunması, mezara defnedilen kişinin çok büyük bir olasılıkla bir yay ustası olduğuna işaret ediyor. Mezardan çıkan aletlere ve bu aletler üzerinde yaptığımız incelemelere dayanarak Erken Ortaçağ döneminde bir Türk, daha doğrusu bir Avar yayının nasıl yapıldığını anlamaya çalışacağız.

MEZARLIĞIN KONUMU VE İNCELENEN MEZAR

Kazı alanı, Karpat Havzası’nın ortasında, Macaristan’ın Mako şehrinin yanında, Tisza Nehri’nin orta bölümünde, Tisa’nın Maros Nehri’yle birleştiği yerde bir lös tepesindedir ve bu alan bugün, çevresi Maros Nehri’nin yan kollarıyla çevrili, zaman zaman sular altında kalan sazlık bir bölgedir (Resim: 1). Mezarlık olarak kullanılan tepe, bu alanda bir yükselti olarak karşımıza çıkıyor. İnceleyeceğimiz mezarlık, bir fabrika inşaatı nedeniyle yaptığımız kurtarma kazısı sonucunda ortaya çıkmıştır.

2010 yılında, bu alanda 251 mezarda arkeolojik kazı yaptık.[2] Mezarlar, gömme adetleri – batı-doğu ve kuzeybatı-güneydoğu oryantasyonu, niş-mezarlar (Alm. Nischengrab), kabin mezarlar (Alm. Stollengrab) ve pek çok kurban hayvanı – ve arkeolojik buluntuları, 6-7. yüzyıl Doğu Avrupa bozkırlarının mezarları ve gömme adetleriyle yakınlık gösteriyorlar. Mezarlardan çıkan sikkeler ve buluntulardan bu mezarlığın 568-630 tarihleri arasında kullanıldığı anlaşılıyor. Mezarlık, Köröş-Tisa-Maroş Nehirleri arasında yaşamış diğer toplulukların kabin mezarlarıyla da benzer özellikler gösteriyor. Karpat Havzası’nda, Tisa Nehri’nin batısında, Köröş-Tisa-Maroş Nehirleri’nin çevrelediği bölgede yerleşen bu topluluk, Avarlara Doğu Avrupa bozkırlarında bir yerde, Avarların batıya göçü sırasında katılmış olmalı.

Sözü edilen bu topluluğun etnik kökeni hakkında şimdiye kadar çeşitli görüşler ileri sürülse de, bunlar şimdilik varsayımdan öteye geçemiyor. Tisa Nehri’nin batısındaki bu topluluğun doğu kökenlerine de işaret eden Dezsö Csallâny onların, tarihi kaynaklardan da bildiğimiz Kutrigurlar olması gerektiğini düşünüyordu (Csallâny, 1934:211-212). Jânos Harmatta, benzer nitelikteki Volga Bulgar mezarlarına dayanarak etnik kökenlerini Kutrigur-Bulgar olarak düşünmüştü (Harmatta, 1954:205). Aynı şekilde Peter Somogyi de, Karadeniz’in kuzey kıyı şeridinde 6-7. yüzyılda oluşan Sivaşovka kültür çevresi gömme adetleriyle olan ortak yönleri nedeniyle bu topluluğun Kutrigur kökenli olduğunu ileri sürmüştü (Somogyi, 1987:145-147). Raşo Raşev de aynı görüşteydi (Raşev, 2007:104-117). Bela Kürti, Seyhun Nehri boyunca oluşan Ceti Asar kültürüyle olan benzerlikleri nedeniyle bu topluluğun Orta Asya kökenli olması gerektiğini düşünüyor (Kürti, 1996:131). Gâbor Lörinczy, etnik köken konusunda çok daha temkinlidir ve bu topluluğun Doğu Avrupa bozkır kökenli olduğundan söz eder (Lörinczy, 1998:355). Bu görüşe biz de tamamen katılıyoruz.

Mezarlıktaki 61. mezarda 40-49 yaşlarında bir erkek iskeleti bulunuyor (Resim: 2). Ölü, mezarın kuzey duvarına oyulmuş boşluğa (niş-mezara) gömülmüş. Metal kakma süsleri olan bir kemeri ve yine aynı şekilde metal kakma süsleri olan bir ayakkabısı var. Kılıcını, yayını ve içi temrenlerle doldurulmuş okluğunu yanına koymuşlar. Sağ bacağı yanında aralarında törpü, bıçaklar, keserler, çekiçler, çivi çekme aleti, işaretleme ve çizme amaçlı çeşitli aletler vs. dışında demir levhadan hazırlanmış bir döküm kabı da bulunuyordu (Resim: 3, 4). Döküm kabı (Resim: 4, 5), işlenmiş hayvan kemikleri ve boynuz parçalarıyla, yay kemikleriyle doluydu (Resim: 5).

Bu araç gereçlerin tek bir mesleğe ait olmadığını belirtmek gerekir. Nitekim ağaç ve kemik işleme araç gereçleri yanında metal işleme, demirci ve kuyumcu araç ve gereçleri de bulunuyor (Resim: 4, 3-5, 8).

Sekiz biçimli preslenmiş kantar takımları, ayakkabısı üzerindeki simetrik kakma metal süslemeler, maske tasvirli kayış ucu süsleri ve preslenmiş, kemer tokası biçimindeki metal kakmalar gibi tipik nesnelere dayanarak 6. yüzyılın en sonuna, 7. yüzyılın en başına tarihlendirilmesi gerektiğini rahatlıkla söyleyebiliriz.

ARKEOLOJİK VERİLERE VE ANALOJİLERE DAYANARAK YAY YAPIMININ REKONSTRÜKSİYONU

Avar yayı, bileşik yay diye bilinen yaylardandır ve yapımında üç farklı malzeme kullanılmıştır:[3] İç yapı (okçuya bakan yüzeyi), ahşap bir iskeletten oluşmaktadır. Dış yüzeyi (hedefe bakan yüzeyi), esnekliği artırarak yayın gerilmeye dayanıklı olmasını sağlamak amacıyla tabakalar halinde yapıştırılmış hayvansal kökenli sinirlerle (tendonlarla) güçlendirilmiştir. Yay kollarının uç kısımları ve kabzası, dayanıklı bir malzeme olan boynuzla kaplanmıştır. Bu sayede yay, gerilmesi sırasında normalden on kat daha fazla çekme kuvvetine maruz kalabilmektedir. Kabza kısmındaki boynuz kaplama ise, okun yaydan fırlaması sırasında ortaya çıkan ve sürtünmeden kaynaklanan yıpratıcı etkiye karşı kabzayı korumaktadır. Söz konusu sinirler (tendonlar) ve boynuz kaplama, ahşap iskelete hayvan dokularından elde edilen bir çeşit tutkal ile yapıştırılmışlardır. Bu sayede yayın şekil değiştirme ve esneklik kabiliyeti artırılmıştır.

Ahşap iskelet günümüze kadar ulaşmadığından yay yapımında ne tür bir ağaç kullanıldığını ancak tahmin etmek mümkündür. İskeletin yapımı için gerekli olan ağaç sert, fakat esnekliği de en iyi sağlayabilen, aynı zamanda hafif ve yapışmanın iyi olabilmesi için nem emici özelliği yüksek olan bir ağaç olmalıydı. Akçaağaç, dişbudak ve huş ağaçları tüm bu özelliklere sahip ağaçlardandır.

Söz konusu Avar mezarındaki aletlerden biri, yay yapımı için gerekli olan ahşap malzemenin temini ve işlenmesi için kullanıldığını düşündüğümüz bir çeşit keserdir (Resim: 4, 1-2). Daha önceki literatürde bu aletin bir çeşit çapa, kürek, keski, balta ve hatta at nalının bakımında kullanılan bir alet olduğu ileri sürülmüştü. Fakat etnografik analojiler yardımıyla bu aletin ahşap oymacılığında ve işçiliğinde kullanılan bir alet olduğu anlaşıldı (Erdelyi, 1965; Erdelyi, 1967). Karpat Havzası’nda ilk olarak Keltler döneminde ortaya çıkan bu alete Roma dönemi buluntuları arasında da rastlıyoruz, fakat elimizde somut kanıtlar olmadığından bunların Kavimler Göçü Dönemi’ndeki (4-8. yüzyıl) benzerleriyle doğrudan bir ilişkisi olduğunu sözlemek zordur. Bu aleti Altaylar bölgesinde, Tuva’da, Yukarı Ob bölgesinde, Batı Sibirya’da, genel olarak Orta Asya’da I. Türk Kağanlığı döneminde de (6-7. yüzyıl) görebiliyoruz (Kovacs, 1983:38).[4] Doğu Avrupa’da ilk olarak Hazarlar döneminden (7. yüzyılın en sonundan) itibaren görülürler (Kovacs, 1983:39). Buna dayanarak sözü edilen bu keser türünün, Avarların maddi kültüründe Asya kökenli olduğunu anlaşılıyor.

Yay kollarının uç kısımları ve kabzadaki kaplamalar Avar dönemi yaylarının çoğunda normal boynuzdan, geyik boynuzlarından, nadiren de büyük baş hayvanların kaburgalarından yapılıyordu. Bu iş için en uygun boynuz, Avrupa’nın büyük bir kısmında, Kafkasya’da, Anadolu’da ve Asya’nın batı ve orta kısmında görülen alageyik (Dama dama) boynuzuydu.[5] Alageyiğin boynuzu kış sonuna doğru kendiliğinden düşer ve beş ay geçmeden yerine yeni boynuz çıkar. Dolayısıyla boynuz malzemesi temin etmek oldukça kolaydı.

Eğri boynuz parçalarının doğrultulması işi kaynar suda pişirme yoluyla veya buharda bırakmak suretiyle yapılıyordu. Elde edilen boynuz levhaların işlenmesi ve şekillendirilmesi için kesici alete, yontma aletine, testere ve törpüye gerek vardı. Söz konusu Avar mezarından çıkan aletler arasında bu saydıklarımızın hepsi mevcuttur.

Testere (Resim: 4, 10), Erken Ortaçağ Avrupası’nda son derece nadir bir buluntudur. Karpat Havzası’nda, sözünü ettiğimiz bu buluntu dışında, Jutas’taki 166 nolu kuyumcu mezarında (Rhe/Fettich, 1931:32) ve Örmenykut’da (Bende, 2003:190, Resim 2. 4) bulunmuş iki örneğimiz daha vardır. Batı Avrupa’da sadece İsveç’teki Drocksjör’de testereye rastlamıştır (Wolters, 1998:375).

Mezarda bulunan saplı testerenin metal kısmı kavislidir ve kesici dişler kavisin iç kısmındadır. Sap kısmı ise boynuzdan yapılmıştır. Boynuzların istenilen ölçülerde kesimi için kullanılan bu testere, boynuzları ortalarından ikiye bölmek için de kullanıyor olmalıydı.

Bu suretle yarım daire şeklinde kesilen boynuzların tümsek tarafları keskin bir cisim yardımıyla yontularak düz ve pürüzsüz bir hale getiriliyordu. Buluntularımız arasında, sadece geniş kesici kısmı günümüze ulaşan yontma aleti (Resim: 4, 7) bu amaca hizmet ediyor olmalıydı.

Düz ve pürüzsüz hale getirilerek ölçüye göre kesilen levhaların (ve ahşap iskeletin) yapışma yüzeylerine, yapışmanın daha iyi olabilmesi için çeşitli yönlerde gelişi güzel taşin çekilmiştir.[6] Alageyik boynuzunun yapısı zaten yapışmayı en iyi sağlayacak fiziki özelliklere sahiptir, fakat yine de bu malzeme üzerine kısmen de olsa oluk açma, yani taşin çekme ihtiyacı duyulmuştur. Mezardan çıkan birkaç boynuz parçası üzerinde bu işlemin izleri açıkça görülmektedir. Bu taşin çekme işlemi muhtemelen, buluntular arasındaki sapı kemikten olan, ucuna doğru incelen ve paralel dişleri olan ucu yuvarlatılmış törpü (Resim: 4, 6) ile yapılmış olmalı.

Şimdiye kadar sadece Erken Ortaçağ’daki (Kavimler Göçü Dönemi, 4-8. yüzyıl) kuyumcu mezarlarında görüldüğünden antik dönemlerdeki kuyumcuların törpü kullanıp kullanmadığını bugün için henüz kanıtlayamıyoruz (Wolters 1998:375). Avar Kağanlığı bölgesinde toplam yedi mezarda törpü bulunmuştur. Bunlardan beşi kuyumcu mezarıdır. Bu çalışmada söz konusu Avar mezarından çıkan törpü en çok Mokrin (Sırbistan) Avar mezarlığı 31. mezarından çıkan törpüye benzemektedir (Ranisavlyev, 2007:T. IX. 1). Her ikisinde de törpü dişleri sık ve paralel biçimde oluşturulmuştur. Bu tür törpüler, törpüleme işleminde ortaya çıkan talaş oluşumu nispeten büyük olacağı için hassas kuyumculuk işlerinde değil, ağaç ve kemik gibi malzemelerin törpülenmesi için kullanılıyor olmalıydılar.

Boynuz levhalar ahşap iskelete hayvan dokularından elde edilen bir çeşit tutkal ile yapıştırılıyordu. Avar yayında bu organik tutkalın tam olarak nelerden yapıldığını gösteren verilerimiz yoktur, fakat etnografik analojiler bu tutkalın hayvan kıkırdağının, kemiklerinin ve derisinin pişirilmesiyle elde edilmiş olabileceğine işaret ediyor.[7]

Ahşap iskelet ve boynuz kaplamalar, elde edilen organik tutkal ile birbirlerine yapıştırıldıktan sonra ayrılmamaları için kalın bir iple sımsıkı sarılarak bağlanırdı.

Bundan sonra ise sinir döşeme işlemi geliyordu. Döşenecek sinirler (tendonlar) herhangi bir büyükbaş hayvanın (alageyiğin, atın, sığırın) bacak sinirlerinden elde ediliyordu. Sinirler, iyice kurutulduktan sonra uçları ve birleşme noktaları tamamen bezaylaşıncaya ve iyice yumuşayıncaya kadar dövülerek liflerine ayrılıyordu. Lifleri birbirinden ayırma işlemi ise, incelediğimiz Avar mezarında bulunduğumuz (daha önce örneğine hiç rastlanmayan) iki dişli küçük bir tırmığı andıran alet ile yapılıyordu. Aletin sapı ince, uzun, dikdörtgen biçimlidir ve sapın sonuna doğru biraz incelir ve sivrilir. Üzerinde ağaç kalıntıları bulduğumuzdan, sapındaki tutacak kısmının ağaçtan yapıldığı anlaşılıyor (Resim: 4, 9).

İncelediğimiz Avar mezarında bulunan aletler bir yay yapımı için gerekli olan aletlerdir ve bu aletler yay yapımının bütün safhalarında kullanılabilirler. Fakat bir zamanlarki sahibi bu aletleri muhtemelen sadece yay yapımında değil, kemikten başka nesnelerin (ör.: kemikten kemer tokaları, kemikten süs eşyaları, gem pimi vs.) yapımında da kullanıyordu. Buluntular arasındaki döküm kabı, kuyumcu çekici ve uzun saplı el matkabı, mezara defnedilen erkeğin sadece yay yapımından, kemik işlemeciliğinden değil, kuyumculuktan da anladığını gösteriyor. Ölümünden sonra sahip olduğu bütün aletleri ise mezarda yanına gömdüler. Bunu iki şekilde açıklamak mümkün; çevresinde, çok teknik bilgi isteyen yay yapımından anlayan bir kimsenin olmamasıydı veya aletlerin de beraberinde gömülme sebebi öteki dünyada da mesleğini sürdürebilmesi içindi.

SONUÇ

Burada tanıtmaya çalıştığımız mezar, Avar dönemi arkeoloji araştırmalarının Türk halklarının arkeolojik ve etnografya araştırmalarında nasıl kullanılabileceğinin, Türk kültür ve teknoloji tarihine nasıl ışık tutabileceğinin çok iyi bir örneğidir.

Eski Türklerin maddi kültürü hakkındaki bilgilerimiz ancak Eski Türklerin mezarlık yapılarına ilişkin geniş çaplı arkeolojik kazıların yapılması ve bunların sistematik biçimde incelenmesiyle artabilir. Fakat Eski Türklere ilişkin geniş çaplı arkeolojik araştırmalar son derece azdır. Bu noktada, kimi problemlerin incelenmesinde Avarlara ilişkin arkeolojik araştırma sonuçlarının kullanılabileceğini düşünmekteyiz. Nitekim Türk dilli Avarlar, 568’den 9. yüzyıla kadar Avrupa tarihinde çok belirleyici bir rol oynamıştır. Bunun sonucu olarak Karpat Havzası’nda Avar döneminden kalan yaklaşık 3.500 mezarlık bulunmaktadır. Şimdiye kadar ise yaklaşık 60.000 Avar mezarı kazılmış ve buluntuları incelenmiştir. Bu buluntular arasında Orta Asya’dan getirdikleri defin adetlerinin izleri yanında, inanç dünyalarına ve maddi kültürlerine ait bulgular da önemli bir yer tutmaktadır.

Dr. Csılla BALOGH

Szeged Üniversitesi Jeoloji ve Paleontoloji Bölümü, Macaristan, csillabal@gmail.Com

Kaynak: KARPAT HAVZASINDA BİR AVAR YAY USTASININ MEZAR KALINTILARI ESKİ TÜRKLERDE BİLEŞİK (KOMPOZİT) YAY YAPIMINA İLİŞKİN ARKEOLOJİK BULGULAR, Art-Sanat Dergisi, Sayı: 6 Yıl: 2016


KAYNAKLAR
♦ Acar, Şinasi, Murat Özveri. 2008. “Yaycı Yusuf Beşe Terekesinin Düşündürdükleri”, Osmanlı Bilimi Araştırmaları, IX/1-2 (2007-2008): 119-136.
♦ Bende, Lı’via. 2003. “Temetkezesi szokasok a Szekkutas-kâpolnadülöi avar kori temetöben. – Bestattungssitten im awarenzeitlichen Graberfeld von Szekkutas-Kâpolnadülö”, B. Nagy K.: A Szekkutas-kâpolnadülöi avar temetö, ed. Lı’via Bende, Gabor Lörinczy, A Mora Ferenc Müzeum Evkünyve – Monographia Archaeologica, Szeged, 1: 305-330.
♦ Csallany, Dezsö. 1934. “A Szentes-lapistöi nepvândorlâskori sı’rlelet. – Der Grabfund von Szentes-Lapistö aus der Völkerwanderungszeit”, Dolgozatok ,9-10 (1933-34): 206-214.
♦ Harmatta, Janos. 1954. “Beszamolö Fettich Nandor „Regeszeti tanulmanyok a kesöi hun femmûvesseg törtenetehez” c. könyvenek megvitatâsâröl” Archaeolögiai Erteskö, 81: 204206.
♦ Erdelyi, Istvan. 1965. “Latogatas egy mongol kovacsmesternel”, Ethnographia, 76: 464.
♦ Erdelyi, Istvan. 1967. “Neprajzi jegyzetek Eszak-Mongöliaböl”, Ethnographia, 78: 124-125.
♦ Kovacs, Laszlö. 1983. “A Hajdüböszörmeny-Erdös tanyai honfoglalö sı’rlelet. Adatok az avar- es a honfoglalas kori szaluk elterjedesehez. – Der landnahmezeitliche ungarische Grabfund von Hajdüböszörmeny-Erdös tanya. Angaben zur Verbreitung der Hohlbeile in der awaren- und landnahmezeit”, A Hajdâsâgi Mâzeum Evkönyve, 5: 19-52.
♦ Kürti, Bela. 1966. “Regeszeti parhuzamok a karpat-medencei avar kori fülkesı’rok (Stollengraber) keleti eredetehez. – O probleme vostocnogo proishozdeniâ katakombnyh pogrebenij (Stollengraber) evropejskih avarov”, Tisicum, 125-135.
♦ Lörinczy, Gabor. 1998. “Kelet-europai steppei nepesseg a 6-7. szazadi Karpat-medenceben. Regeszeti adatok a Tiszântül kora avar kori betelepülesehez.-Osteuropâische Steppenvölkerung im 6. und 7. Jahrhundert im Karpatenbecken. Archâologische Beitrâge zur frühawarenzeitlichen Einsiedlung des Gebietes jemseits der Theip”, Mora Ferenc Muzeum Evkönyve – Studia Archaeologica, 4: 343-372.
♦ Ranisavljev, Aleksandr. 2007. “Ranosredn’evekovna nekropola kod Mokrina.—Early medieval necropolis near Mokrin”, Srpsko Arheolosko Drustvo, 4, Beograd.
♦ Raşev,Raşo. 2007. Prabalgarite prez V-VII vek. – Die Protobulgaren im 5.-7. Jahrhundert, Veliko Trnovo.
♦ Rhe, Gyula, Nandor Fettich, 1931, “Jutas und Öskü. Zwei Grâberfelder aus der Völkerwanderungszeit in Ungarn”, Skythika, IV, Prague.
♦ Somogyi, Peter. 1987. “Typologie, Chronologie und Herkunft der Maskenbeschlâge. Zu den archâologischen Hinterlassenschaften osteuropâischer Riterhirten aus der pontischen Steppe im 6. Jahrhundert”, Archaeologica Austriaca 71: 121-154.
♦ Wolters, Jochem. 1998. “Goldschmied, Goldschmiedekunst”, Reallexikon, 12: 362-386.
Dipnotlar:
[1] Bu çalışma OTKA-K 109510 numaralı proje desteğiyle hazırlanmıştır.
[2] Bu mezarlığın daha ayrıntılı bir tanıtımı için bkz. Csilla Balogh, Orta Tisa Bölgesi’nde Avar Çağı’na ait bir mezarlık (Mako, Mikocsa-Halom, Macaristan). XVII. Ortaçağ-Türk Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu. 02-05.10.2013. İstanbul (Baskıda).
[3]  Bileşik (kompozit) bir yay olan Avar yayı, Osmanlı bileşik yayı ile birçok noktada ortak özellikler göstermektedir. Osmanlı bileşik yayının özellikleri ve yapım aşamaları hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. Acar/Özveri, 2008.
[4] Orta Asya’daki veriler için bkz. Kovacs, 1983:67-71. dipnotlar.
[5] Osmanlı yaycıları ise bileşik yay yapında manda boynuzunu tercih ediyorlardı, bkz. Acar/Özveri, 2008:125.
[6] Taşin çekme, Osmanlı yay yapımcılığından bildiğimiz üzere, taşin diye adlandırılan ve minik bir tırmığı andıran ve testere gibi dişleri olan demir bir alet ile yay yapımında kullanılan farklı malzemelerin yapışma yüzeylerine oluklar açılması işlemidir Acar/Özveri, 2008:126.
[7] Osmanlı bileşik yayında ise sinir (tendon) tutkalı ve balık tutkalı kullanılıyordu, bkz. Acar/Özveri, 2008:129.
ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

BİR YORUM YAZ
bıçak satın al