KARLUKLAR

KARLUKLAR

İsimleri Çin kaynaklarında Ko-lo-lu, ka-lo-luk, Tibet menbalarında Gar-log, İslâm vakayinamelerinde Halluh, Harluh, Soğd metinlerinde Grr-Wgt ve nihayet Moğol kayıtlarında Har-lu-ut şeklinde geçen Karluklar Türk dünyasının önemli boylarından biridir.[1] Karluk manası konusunda şu ana kadar üç görüş ortaya atıldı. Bunlardan birincisinde, Oğuz Kağan Destanı başta olmak üzere eski Türk edebi metinlerinde “Karluk: Kar yığını” anlamındadır.[2] İkinci görüşte Nemeth’e göre boyun adı, kar fırtınası gibi en sert tabiat olayı ile izah edilmek için kullanılmış bir kelimedir.[3] Üçüncü görüşte ise Doerfer, Karluk adının “Karışık, soy, aile, boy” manasına geldiğini (Karaluq: Karal: Karıl: Karışmış) ileri sürmektedir.[4]

Çin kaynaklarında ilk defa 413 yılında[5] Ka-lo-luk şeklinde ismi geçen Karluklar, Altay dağlarının batısındaki Zaysan-Urungu-Alagöl göller üçgeni içerisine üç boy halinde oturmakta idiler. Bu üç boy, Meou-lo (ok: Mou-lo), Tche-se (ok: Çe-se) ve Ta-che-li (ok: Tax-şe-li) olup her üçü de Türk soyundan gelmekte ve Göktürklerin bir kolunu teşkil etmekteydiler.[6] Batı Göktürklerinden İstemi Yabgu (552-576) zamanında Türk hakimiyetinin Hazar denizi şimaline ve Maveraünnehir’e doğru genişlemesinde Karluklarıın[7] büyük rolleri oldu. I. Göktürk Devleti’nin 581’de ikiye ayrılmasından sonra kurulan Doğu ve Batı Göktürk Devletleri arasında sıkışmış bulunan Karluklar bazen birine bazen diğerine tabi oldular ve bazen de her ikisine birden isyan ettiler.

585 yılında İşbara Kağan’a (581-587) isyan ederek Doğu Göktürk Devleti’nin batısında bir kısım araziyi ele geçiren A-pu Han’ı idaresinde Tu-ling, Tchou-yue (okÇu-ye), Tch’ou-mi (ok: Çu-mi) gibi boylar arasında Karluklar da vardı.[8] Yine Batı Göktürk Devleti’ne bağlı iken 628-630 yılları arasında başta Tölesler olmak üzere Türk boylarının Tong Yabgu (618-630) aleyhine çıkardıkları ve Yabgu’nun ölümü ile nihayetlenen isyanda Karluklar da bulunuyordu.[9] 650-655 yıllarında Çinli general Kao K’an- tche (Kao-kan-çe) Doğu Göktürklerinin Kağanı Kiu-pi’yi mağlup edince Üç Karluk kabilesi Çin İmparatorluğu’nun hakimiyetini tanımak zorunda kaldı.[10] Üç kabilenin arazisinde üç tane mahalli hükümet kuruldu. Yine bu hükümetlere vali olarak onların boybeyleri atandı. Bu durumun 665 yılına kadar sürdüğü anlaşılıyor. Bu tarihte, Çin’e karşı batıdan başlayan Tibet akınları Türk boylarının çok işine yaradı. Bu sırada kendilerini toparlayan Karluklar, Doğu ve Batı Göktürk kesimleri Çin hakimiyetinde yaşarken onlar bağımsızlıklarını elde ettiler. Evvelce Kül Erkin unvanını taşıyan Üç Karluk beyi bu tarihten sonra “Yabgu” sıfatını aldı. Karluk Yabgusu’nun kuvvetli bir ordusu vardı. Yen bölgesinin (Beşbalık) batısındaki Türk boyları onlardan çok korkuyordu. Karlukların 665’lerde başlayan bu bağımsız yaşayışları Kapgan Kağan (692-716) devrine kadar devam etmiş görülüyor. Yine bu dönemde onların bir kısmı güneyde Beşbalık yöresine göç etmeye başladı. Beşbalık’ın o devirde ticari bir önemi vardı ve ticaret yolları (özellikle kuzey ipek yolu) buradan geçiyordu.

Bütün Türkleri bir bayrak altında toplama siyaseti izleyen Kapgan Kağan bu icraatında biraz sert davranınca Türk dünyası karıştı. Bu karışıklıktan istifade eden Çin İmparatorluğunun da teşvik ve tahriki ile 711 ve 715 yıllarında Karluklar II. Göktürk Devleti’ne iki defa isyan ettiler.[11] Özellikle Tamıgbaşı’nda başlayan ikinci isyan çok şiddetli oldu. Bilge Kağan zamanında (716-734) onların isyanları yavaşladı, sadece bir defa 720 yılında Tudun Yamatarın bastırdığı bir isyanları oldu.[12]

Bilge Kağan’ın 734’teki ölümünden sonra onlar Basmıl ve Uygurlar ile müşterek hareket etmeye başladılar. 742’de Beşbalık civarında onlar (üçmüttefik) Göktürk hakimi Ku-to Yabgu’ya saldırdılar ve onu öldürdüler. Arkasından Basmılların önderliğinde kurulan yeni devlette Karluklar sağ Yabguluk mevkiini aldılar. 743’te kurulan Basmıl Devleti’nin ömrü kısa sürdü. 744’te iki müttefik (Uygur ve Karluklar) Basmıl hakimi Aşena Che’yi Çin’e kaçırdılar. Takiben Kutluk Bilge Kül Kağan’ın önderliğinde kurulan Uygur Devleti’nde Karluklar, bu sefer sol Yabguluk mevkiini elde ettiler.

Uygur Devleti kurulduğu sırada Karluklar üç bölüm halinde yaşıyorlardı. I- Ötügende yaşayanlar: Bunlar doğrudan Uygur Devleti’ne bağlandılar. II- İrtiş civarında yaşayanlar (üç Karluk Boyu): Bunların kendilerine bir Yabgu seçti. III- Beşbalık civarına göç edenler. Bunlar da kendilerine bir Yabgu seçerek bağımsız yaşamaya başladılar. Bu sıralarda (742-755) Beşbalık civarında oturanlarının başında Toen Pi-kia (ok: Tun Bilge) isimli bir Yabgu vardı.[13]

746 yılından itibaren büyük bir ihtimalle Ötügen hakimiyeti yüzünden üç Karluk kabilesi ile Uygur Devleti arasında şiddetli bir çatışma başladı. 756 yılına kadar sürecek olan bu çekişmeden Moyunçur (745-759) galip çıktı. Karluklar Tarım havzasının batısına çekilmek zorunda kaldılar.[14] 7-8 yıl içerisinde kuzey taraftan da Tarbagatay ve Çungarya’ya çekilmek zorunda kalan Karluklar bu arada savaşlarla Türk ve İslam dünyasına büyük bir hizmette bulundular.

Türgiş Kağanı Sou-lou’nun (716-738) ölümü ile orta Asya’da büyük bir iktidar boşluğu doğdu. Bunun yanında 751 yılında Emevi hanedanı çökünce Arap baskısı bu bölgede eski gücünü kaybetti. Çin İmparatorluğu bu yeni durum karşısında orta Asya siyasetini tekrar gözden geçirdi. Eski Orta Asya egemenliği politikasını canlandırma kararı aldı ve önce bu amaçla 748’de Tokmak şehrini zapt ederek Kuzey İpek Yolunu tekrar kendi hâkimiyetine geçirdi. Karluklar güney komşularındaki bu değişikliği (Orta Asya’yı ele geçirme) kısa zamanda anladılar. Onlar Temmuz 751 yılında Araplarla iş birliği yaparak Talas Savaşı’nda Çin ordusunun büyük bir mağlubiyete uğramasını sağladılar. Issık göl civarından gelen Karluk ordusu 5 gün süreyle devam eden savaşta Çin ordusuna arkadan vurduğu ağır bir darbe ile güney komşularının Orta Asya hakimiyetleri projesine son verdi. Bu savaş sonunda Tarım havzasından itibaren batısı Karluklara, doğrusu Uygurlara ait olmak üzere Orta Asya yine Türk hâkimiyetinde kaldı.[15]

Uygur Kağanlığı ile on yılı aşkın bir mücadele dönemi geçiren Üç Karluk boyu güçlü Mouyunçur Kağan (746-759) karşısında etkili olmayınca batıya çekilmeye başladı. Bu çekilme ve göç de yine on yıl kadar sürdü (756-766). Batı bölgesinde bu arada güçlü Kara Tügriş iktidarı 744 tarihinden itibaren zayıflamaya başladı. Daha önce olduğu gibi Çin İmparatorluğu’nun teşvik ve tahrikleri sonucu bu devlete mensup sarı ve siyah oymaklar grubu sürekli olarak birbirleri ile çekişmeye başladı ve ülkede birlik bozuldu. Böylece kara Tügriş devletinde iktidar boşluğu doğdu. Bu durum karşısında Batı Göktürk arazisinde yaşayan Türk boylarını tekrar birleştirme ve bir devlet haline getirme görevi bu sefer Üç Karluk boyuna düştü. 766 yılında Tügrişlerin Evliyaata ve Tokmak gibi önemli merkezlerini ele geçiren bu üç bölgede kendi isimleri ile yeni bir devlet kurdu. Şeflerinin Yabgu unvanı taşıdığı bu devlet kısa zamanda Turfandan Seyhun boylarına kadar uzanan geniş birliği sağladı.

Karluk Devleti 766-840

Arslan il Tirgüg’ün kurduğu bu devlet Karahanlılara kadar Batı Türk boylarını bir bayrak altında topladı. Kurucusunun ismi de aynı zamanda birleştirme unvanı idi (İl Tirgüg: derleyen, toplayan, birleştiren, ilteriş vb.). Yeni hükümdar 766-775 yılları arasında Tibetlilerin Çinliler ve Uygurlar ile mütemadiyen savaştıkları bir sırada güneydeki Kaşgar bölgesini zapt etti.[16] Daha sonra batıya yönelerek Fergana bölgesini fethetti.[17] Yine aynı senelerde Oğuzlarla ittifak ederek kuzeyindeki Peçeneklerle savaştı ve onları kendisi için zararsız hale getirdi.[18]

Kurtuluş yıllarında yeni devletin kazandığı bu zaferler kısa zamanda çevrede büyük bir etki yarattı. X. asrın İslâm coğrafyacılarından biri olan El-Mesudi’nin tarihini vermediği fakat bu senelere ait olması gereken kaydına göre Hakanların Hakanı soyundan (Göktürk) gelen Karluklar Türk boylarına hakimiyetlerini tanıtmış ve diğer bütün yabancı kavimleri itaat altına almışlardı.[19] 840’a kadar Karluk Devleti’ne komşu olarak doğuda I. Uygur Devleti, güneyde Tibet Krallığı, Batıda Abbasi Devleti ve Kuzeyde Peçenekler bulunuyordu.

Karluk Devleti bu komşulardan Tibet Krallığı ile daima dost olarak geçindi. Komşusu I. Uygur Devleti siyasi menfaati gereği Çin İmparatorluğu ile iş birliği yaparken, Karluk Devleti de Tibet Krallığı’nı destekledi. Bunun faydasını da 791 yılında Uygur Devleti’nin elinden Urımçı yakınındaki Kağan Stupayı alarak gördü.[20] Tibet Kralı Khri Sronlete-Btsan (755-797) zamanında başlayan bu dostane münasebet, Kral Ral-pa-can (817-836) döneminde de devam etti ve bir Karluk elçisi bu Kralı ziyaret etti.[21]

Karluk Devleti’nin amansız rakiplerinden biri Uygur Kağanlığı (745-840) idi. 791 olayında da ifade ettiğimiz gibi bu devlete karşı Karluk Devleti bilerek Tibet Krallığını destekledi. Uygur Kağanlığı ile Moyunçur zamanında başlayan düşmanlık ondan sonra da devam etti. Karabalgasun yazıtına 791 ile 812 yılları arasında Kutluk Bilge unvanlı Uygur Kağanları Karluk Yabgularına karşı üç büyük başarı kazandılar ve onları Fergana’ya kadar kovaladılar.[22] Ancak 840 yılında Kırgızlardan ağır bir darbe yiyen Uygur Devleti sakinlerinden bir grup, nazırları Si-şi-pang-te-le’nin başkanlığında Karluklara iltica etti.[23] Bu Karlukların Beşbalık bölgesi Karlukları olma ihtimali vardır. Zira Çin kaynakları 766-840 tarihleri arasında Tomak vadisinde kurulan Karluk Devleti hakkında bir satır bile bilgi vermemektedir. Yine Çin yıllıklarının ifadesine göre 766-840 arası dönemde Karluk Yabguları uzun bir süre Ötügen’deki Uygur hakimiyetine bağlı kaldılar.[24]

Karluk Devleti’nin temasta bulunduğu devletlerden birisi de komşuları Abbasi Devleti idi. Karluk Devleti, bu batı komşusu ile zaman zaman dostane ve zaman zaman da hasmane münasebetlerde bulundu. 772 yılları civarında Karluk Devleti ile Abbasiler arasında Fergane hakimiyeti yüzünden savaşlar oldu.[25] Halife El Mehdi zamanında (775-785) ise Abbasi hakimiyetini tanıtma vesilesi ile etrafa gönderilen elçiler arasında Soğd Meliki İhşid, Kabulşah Meliki Hanhal yanında Karluk Yabgusu da vardı.[26] Harun Reşid döneminde (786-809) Karluk Yabgusu 792-93 yıllarında Fergane’ye bir taarruz yaptı ve bölgeyi ele geçirdi.[27] Bir süre sonra ise Fadl bin Yahya El Bermeki Fergane bölgesini geri aldı. Halife Memum zamanında (813/833) vezir Fadl bin Sehl 816’da Otrar vilayetine yaptığı bir taarruzda Karluk Devleti ordusunu feci bir yenilgiye uğrattı.[28] Karluk Yabgusu Kimek ülkesine kaçmak zorunda kaldı.

ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

BİR YORUM YAZ