İSTANBUL’DA TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ İDARESİNİN KURULMASI

İSTANBUL’DA TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ İDARESİNİN KURULMASI

İstanbul dünyanın en önemli stratejik bölgesinde kurulmuş bir şehirdir. 1453 yılında Türk hakimiyetine giren şehir, I. Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti, müttefikleri ile beraber yenilgiye uğrayınca 13 Kasım 1918’de İngiliz, Fransız ve İtalyan donanma ve orduları tarafından savaşsız işgal olunmuştur. Bu tarih resmen olmasa bile, fiili olarak İstanbul’un esaret altına girişinin ilk günüdür. Mustafa Kemal’in (Atatürk) önderliğinde verilen “Milli Mücadele”nin sonucu olarak, İstanbul’un yeniden Türk hakimiyetine girişi ve esaretten kurtuluşunun en önemli ilk adımı olan bir süreç başlamıştır. Bu süreç Mudanya Mütarekesi gereğince Trakya’yı teslim almakla görevlendirilen Refet Paşa’nın İstanbul’a gelmesi (19 Ekim 1922) ile başlamış ve İstanbul’un Türkiye Büyük Millet Meclisi idaresine bağlanması ile sonuçlanmıştır. Bu süreç içinde Osmanlı Saltanatı ve onun hükümeti de tarihe karışmıştır. Bu çalışmamızın konusu; yüzyıllardır, önce Roma ve Bizans İmparatorluklarına, sonra da Osmanlı İmparatorluğu’na “Başkentlik” yapmış bir şehir olan İstanbul’un, dört yıllık bir esaret hayatından sonra, TBMM idaresine bir “Vilayet” olarak bağlanması, yani İstanbul’un başkentlikten, vilayet haline dönüştürülmesi ve İstanbul’un idaresi meselesidir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 1 Kasım 1922’de, Saltanatı kaldırmasından sonra artık faaliyetine devam edemeyeceğini anlayan İstanbul Hükümeti, istifa etmek zorunda kalmıştı. Zaten TBMM’ni temsilen İstanbul’da bulunan Refet Paşa, daha İstanbul Hükümeti istifa etmeden Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti adına İstanbul’un idaresine el koyarak, bu durumu Ankara’ya bir telgrafla bildirmiş ve İstanbul’un idaresi ile ilgili talimat istemişti. Refet Paşa, 4 Kasım 1922 tarihinde, Ankara’ya çekmiş olduğu telgrafta; aynı gün öğleden önce İstanbul Vilayet Meclisi İdare Heyetleri, Merkez ve Umum Jandarma Kumandanları, Polis Müdürü, Cinayet Mahkemesi, İstinaf Müdde-i Umumiliği, İcra Memurluğu Heyetlerinin nezdine gelerek; bundan sonra TBMM Hükümeti’nden başka hiçbir hükümet tanımayacaklarını ve bu suretle görevlerinin sona erdiğini beyan ederek, bugünden itibaren TBMM Hükümeti adına İstanbul Vilayeti ve şehrinin idaresini tayin ve tanzim için talimat talebinde bulunduklarını bildirmişti.[1] Aslında İstanbul’un idaresi meselesinin, daha buradaki hükümet istifa etmeden, Ankara’da bazı çevrelerde, hatta Mecliste ele alındığını görüyoruz. Nitekim bu konuda Vakit gazetesinde çıkan bir haberde şöyle denmekte idi:

“İstanbul’un şekl-i idaresi hakkında Büyük Millet Meclisi’nden henüz bir karar sâdır olmamıştır. Yalnız Meclis’te irad olunan nutuklarla, cereyan eden müzakereler İstanbul’un bir vilâyet halinde idaresinden başka bir şekl-i hususî olmamak gibi bir netice-i tabiinin takarrüb ettiğini teyid etmektedir”.[2]

Görüldüğü üzere daha İstanbul Hükümeti istifa etmeden, yaklaşık 469 yıldır Osmanlı İmparatorluğu’na başkentlik yapmış olan İstanbul’un bir vilâyet olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümetine, yani Ankara’ya bağlanması düşünülüyordu. Yine aynı gazetede, bu vilayetin İstanbul, Beyoğlu ve Üsküdar livalarından teşekkül edeceği ve bu vilayete Kâzım Karabekir Paşa’nın[3] vali tayin edileceği söylentilerinin gerçekleşmesinin muhtemel olduğu belirtilmekte idi. Bütün bu gelişmelere rağmen İstanbul Hükümeti 4 Kasım gününe kadar, resmen istifa etmeyecek, aynı gün Refet Paşa’nın İstanbul idaresine el koymasından sonra istifasını bildirecektir.

İşte 4 Kasım’da İstanbul’un idaresine Türkiye Büyük Millet Meclisi namına el koyan Refet Paşa, bu durumu Ankara’ya bildirerek talimat istemesi üzerine, Mustafa Kemal Paşa’nın başkanlığında toplanan Hey’eti Vekile durumu görüşüp, bir talimat hazırlayarak Refet Paşa’ya göndermişlerdir.

1. Refet Paşa’ya Ankara’dan Gönderilen Talimâtlar

İstanbul’un idaresi hakkında Refet Paşa’nın Ankara’dan istemiş olduğu talimatı, 4/5 Kasım 1922 tarihinde Mustafa Kemal Paşa, Refet Paşa’ya bildirmiştir.

Ancak Mustafa Kemal Paşa, bu genel talimatı vermeden önce Hazine-i hümayunla, mukaddes emanetlerin muhafaza edilmesini Refet Paşa’dan isteyen bir tel-graf çekmiş[4] ve daha sonra, İstanbul’un idaresi ile ilgili aşağıdaki talimatları Refet Paşa’ya göndermiştir.

A. Genel Talimatlar

Refet Paşa’ya

  1. Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından 1 Kasım’da alınan karar üzerine BMM’nin tanımadığı teşkilatın, İstanbul’da görevini bırakması ve belediye ile İstanbul Vilayeti Meclisi idare heyetlerinin Ankara’dan talimat beklediklerini beyan etmeleri üzerine, TBMM Hükümeti İstanbul’un idaresine el koymuştur.
  2. BMM namına Şehremini (Belediye Başkanı) Ziya Bey, İstanbul vilayetine vali tayin olunmuştur. İstanbul’da mevcut bütün Polis ve Jandarma vilayete bağlı olarak her zamankinden daha fazla asayişi temin ve inzibat vazifelerine ihtimamla devam edeceklerdir.
  3. Üsküdar, Beyoğlu, Çatalca Mutasarrıflıkları İstanbul vilâyetine bağlıdır.
  4. Merkezi Daireler faaliyetlerine ara verecekler. Bu dairelerin memur ve çalışanlarının ne suretle vazifeye devam edecekleri hakkında ayrıca talimat verilecektir.
  5. Merkezi Dairelerde evrak ve dosyaların muhafazaya alınmasından her dairenin müsteşarı ve en büyük memuru şahsen mesûldür. Bu dairelerin müsteşar ve riyet-i umumiyesine malûmat mahalli evkafı, İstanbul Evkaf daire amirleri, ismen ve şahsen vazifelendirilecek ve isimleri bildirilecek.[5]
  6. İlmiye Medreseleri bütün sınıflarıyla eğitime devam edecek, Umur-ı Şeriyye Vekâleti’nde bulunan Tedrisat Müdüriyet-i Umumiyesi’ne malumat verecektir. İstanbul’daki mahalli vakıflar, İstanbul Evkaf Müdürü tarafından idare olunarak, Evkaf Vekâletine malumat verir.[6]

B. İstanbul Vilâyeti İstinaf Mahkemesi Müdde-i Umumiliği’ne Ait Talimat

  1. İstanbul Vilayeti ile, bir işgal sahasında kalan bölge hakimleri, memurları ve hizmetlileri, Adli Tıp Müessesesi, İstanbul İstinaf Mahkemesi Müdde-i Umumiliği’ne bağlı olarak ve adli kapütülasyonları katiyyen nazara almayarak, BMM’nden gelecek kanunlar dairesinde ve bunların tebliğ tarihinden itibaren TBMM namına faaliyet göstereceklerdir.
  2. TBMM namına çıkan hükümler, usulen doğruca Sivas’ta Temyiz Mahkemesi’ne gönderilecektir.
  3. Temyiz Mahkemesi ile Birinci Ticaret Mahkemesi gibi adli kapütülasyonlara dayanarak teşkil edilen mahkeme ve eklam ile merkezi dairelerin memurları ve hizmetlileri yeni bir karar bildirilinceye kadar vazifeden men edilmişlerdir.
  4. Sicil Müdürü Şevket Bey’in nezareti altında vazifelerine geçici olarak son verilmiş olan mahkeme ve dairelerin mümeyyiz ve başkâtiplerine birer kâtip verilerek, mevcut kayıt ve dosyalarla nakitler, muhafaza ettirilecek ve bu kişiler muhafaza konusunda şahsen mesul olacaklardır.
  5. İşbu talimat gereğince vazifelerine devam edecek olan nizami ve şer’î hakimler, memurlar ve hizmetliler mevcut kadrolar üzerinden maaş miktarları ve isimlerinin telgrafla, hâl tercümelerinin ise posta ile bildirilmesi.
  6. İstinaf Müdde-i Umumiliği, Vekâletle derhal haberleşme tesis edecek ve İstanbul’da merci olarak yalnız vilayet makamını tanıyacaktır.[7]

C. İstanbul Darülfünûn Emaneti’ne (Üniversite) Ait Talimat

İstanbul vilayetindeki ilkokul ve diğer okullar doğrudan doğruya vilayet Maarif Müdüriyeti’ne bağlı olacaklardır. Maarif Nezareti’ne Darülfünûn ve şubeleri, Mekâtib-i Âliye, Galatasaray Sultanisi ve Matbaa Müdüriyeti gibi müesseseler, mevcut ve yürürlükte olan nizamnameleri dahilinde Maarif Vekâleti ile münasebet kuracaklardır. Müzelerde, Matbaat Müdüriyeti ve Maarif Nezareti evrak mahzenlerinde ve depolarında mevcut sicil ve eşyanın muhafazasından bu görevlerle ilgili memurlar mesul tutulacaktır.

D. İstanbul Vilayeti Sermühendisliği’ne Ait Talimat

  1. Umur-ı Nafia’ya (Bayındırlık İşleri) ait bütün evrak ve dosyalara el koyarak zarar görmesine meydan vermeyiniz.
  2. Mühendis Mektebi eğitimine devam edecektir. Diğer hususlar hakkında ayrıca talimat verilecektir.

E. Ziraat, Baytarlık, Maden, Sanayi ve Ticaret Dairelerine Ait Talimat

  1. İstanbul vilâyetinin zirâat, baytarlık, maden, sınai, ticaret muamelatına vilayet nezdindeki memurlar bakacaklardır.
  2. Ziraat ve Ticaret Nezareti’ne bağlı Bakteriyolojihane, Halkalı Ziraat Mektebi, Sınaiyye-i Nefise Mektebi gibi müesseseler mevcut ve yürürlükte olan nizamnameler dahilinde İktisat Vekâleti ile irtibat kuracaktır.
ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

BİR YORUM YAZ
bıçak satın al