BATI GÖKTÜRK KAĞANLIĞINDAKİ AŞİNASLI BİR KAĞANIN ŞECERESİNE AİT BİR KAYNAK

BATI GÖKTÜRK KAĞANLIĞINDAKİ AŞİNASLI BİR KAĞANIN ŞECERESİNE AİT BİR KAYNAK

1. Giriş

Kuzey Avrasya bozkırlarında eski Türk Göçebelerinin, mezarlarının doğu kısmına taş heykeli diktiği iyice bilinir. Şimdi bunların, Moğol bozkırı başta olmak üzere Sayan-Altay Dağları bölgesi ve Çin’deki Şinjiang Uygurotonom bölgesinden Kırgızistan, Kazakistan’a uzanan Semireçiye bölgesinin göl veya ırmak kıyısındaki bozkırında bulunanları, bildiğim kadarıyla binden fazladır.[1] Bu yazımda tanıtmak istediğim taş heykeli de, 1953 yılında Çin Halk Cumhuriyeti’nin Sincan’daki Batı-Kuzey Kültürü Bakanlığına bağlı arkeoloji ve filoloji araştırma ekiplerince Çin’deki Sincan Uygur otonomi bölgesinin Yl ırmak kıyısında, Zhau-su ilinin Mongolküre diye adlandırılan Nesillik at meydanında keşfedildi.[2] 1988 ve 1989 yılındaki BKŞ’nin GPS (Global Standard Positioning System) ölçüsüne göre, bu mezarın kuzey enlemi 43.07.19, doğu boylamı 81.11.48 yerinde bulunmaktadır.[3] Heykelinin belinden aşağı, ön ve yan tarafında bir yazıt vardır. Ancak 1990 yılında Japon Îranist Prof. Yutaka Yoshıda’nın, Sincan bölgesinin Araştırma Enstitüsüne gidip daha önce çekilen fotoğrafa dayanarak metni okumaya çalışmış ve bir parçasını 1991 yılında Japonca olarak yayımlamıştı.[4] Bundan sonra 1992 yılında Japonya’nın Osaka’daki Millî Etonografiya Müzesi ve Sincan Arkeoloji Araştırmalar Enstitüsü’ne bağlı Japon-Çin ortak araştırma ekibi, bu taş heykeli ve mezarını inceledi. Prof. Yoshıda da bu sefer de çektikleri fotoğrafa dayanarak okumaya çalışıp, yeni okuduğu parça üzerine 1993 yılında Millî Etonografiya Müzesi’ndeki bilim toplantısında tebliğ verdi. Aynı yıl Japonya’daki Kyûshû Üniversitesi ve Sincan Arkeoloji Araştırmalar Enstitüsü’ne bağlı Japon-Çin ortak araştırma ekibi, bu taş heykeli ve mezarın yüzey araştırmasında bulundu.[5] Bu yazımda yukarıdaki arkeoloji detay ve Prof. Yoshıda’nın 1991 ve 1993 yılının okunuşuna dayanarak, bu taş heykelinin taşıdığı tarihsel anlam üzerinde durmak isterim.

(Taş Heykeli) Bu taş heykelinin boyu 230 cm, baş kısmının eni 35 cm, beden eni ise 50 cm’dir. Taş türü kırmızı-kahverengili granit taşıdır. Taş heykeli’nin birkaç kısmı, yani başlık, kaş ve burun, kulak ve bundan sarılan küpe, gözler, bıyık, üçgen şeklindeki geniş yaka, kol, el, parmak, kapak, kuşak, kısa kılıç ise kabartma tekniğiyle yapılmaktadır. Ama ağzından göğsüne kadar kırılmış haldedir. Belden aşağı kısmı yazıtlı olduğundan bacak, ayak veya ayakkabı gibi eşyalar hiç çizilmemektedir. Baş alnında üç daireli bulunan heykelin süsleme tacını giyinir. Saçı ise arkasına 8 falan örme şeklinde dize kadar sarılıdır. Sağ eli ise göğsün önünde üç parmak (baş, işaret, orta parmak) ile hafifçe bir ince ayaklı kabı tutmaktadır. Sağ eli ise belinin kuşağından sarılan kısa bir kılıcın dirseğini tutmaktadır. Kuşakta herhangi süslü işleme görülmez. (Bk. Resim 1, 2)

(Mezar); 1992 yılının inceleme sonucuna göre bu mezar, kuzey-güney tarafı 30,5m, doğu-batı tarafı 31 m olan dörtgen şeklinde olup 6,5 m eni ve yaklaşık 1 m derinliği olan hendek ile kuşatılmaktadır. Taş heykeli ise mezarın doğu yandan 9,5 m, güney yandan 10 m olan yerinde, yüzü ise doğu yönüne doğru dikilidir. Mezarın üstü otlar ile kaplıdır ki, mezarın asıl şekli pek belli değildir. Ama mezarın orta kısmından biraz batı tarafındaki yerinde çukur izleri bulunur. Herhalde burasının taş ile kaplı bir yığıntı olduğunu tahmin edebiliriz. Ama bu mezarın doğu tarafına uzanan balbal taşının hiç bulunmaması da dikkati çeker.[6] 1993 yılının inceleme sonucuna göre hendeği ihtiva eden bütün mezarın büyüklüğü ise yaklaşık 40 m olup, mezarın tepeciğinin orta kısmının yüksekliği ise yaklaşık 1 m, hendeğin en derin yerinden yaklaşık 2 m’dir. Terasının güney batısındaki çukur ise herhalde eskiden burayı kazanların izi olmalı.[7] (Bk. Resim 3)

(Metin) Bu Soğdca yazıtının, taş heykelinin ön tarafında, belinden aşağı yerinde, harfler yukarıdan aşağıya, 21 satırdan oluşup sağdan sola gitmektedir.[8] Keşfedildiğinden beri bu yazıtın yazısı üzerinde eski Uygur yazısı veya eski Türk Runik yazısı ile yazılmış olduğu ileri sürülmüşse de, bu görüşler güvenilir değildir. Bildiğim kadarla bunun Soğdca harfli olduğunu 1960 yılındaki raporunda Shi Jiou Sei yazmıştır.[9] 1978 yılında da filolog L. Clark’ın, bunun Soğdca olduğunu söylemesiyle, dilciler yazıtın Soğd alfabeli olduğu kabul görmüştür. Bu yazının şekli ve satırların yukarıdan aşağıya sıralanması ise 1956 yılında Moğolistan’ın Arhangai aymağında keşfedilen Bugut yazıt adlandırılan Soğdca yazısına çok benzemektedir. Prof. Yoshida, yazının çok kırık olmasının yanında, çektikleri fotoğrafın da kalitesinin iyi olmaması sonucu, özellikle yazıtın ikinci yarısının okunmasının çok zorlaştığını söylemektedir. Şimdi ortaya çıkarmayı başardığı birkaç Soğdca metindeki kelimeleri ve onların Türkçe tercümelerini verelim. Metin içindeki /// işareti, harfın çizildiği halde, belli olmadığı parca, [ ] işareti ise kırık olduğundan okunamayan yer olduğunu göstermektedir.

  1. /////////////////////////////////////////////////////////////////[
  2. ctb’r kyr’n grb.////////////////////////////////////////[

dört tarafın çok/////////////////////////////////////////[

  1. x’ttwnh, gry’ h.t rty 21 srd ’xğ’wnh

katun, dağda? ? ve  21 yıldır ülkeyi

  1. d’r rty 6m’x ’myd. pr….[

tuttu. Ve 6 ay (dır) ? tarafından…[

  1. s’r p’w’ ..t rty 26 srd p{ys’r[

ya? ?  ve 26  yıldan sonra [

  1. mwx’n x’g’n npyğn bgy’. p’y nry x’g’n.///[

mukan kağanın torunu tangri///pay niri kağan.//[

7…srdw mz’yxx’g’n b’y ////////////////////////////////[

////yılında büyük kağan oldu. //////////////////////////////[

Bundan sonra, 8. satırda x’ttwnh (katun), 12. satırda bgy (tangri), m’tyh (anne), 15. satırda BRY (oğul), 16. satırda kyr’n (tarafına), x’ttwnh (katun), 19. satırda nry x’g’n (Niri kağan), 20. satırda x’ttwnh (katun), 21. satırda cwry x’g’nt dr’yd’ (Çuri kağanlar ülkeyi tut!) gibi kelime ve ifadesini de bulunduğunu açıkladı.[10]

2. Açıklama Yazıttaki Göktürk Kağanların Kimliği

Bu yazıtın ne zaman yazıldı sorusuna cevabı 6. ve 7.satırdaki “mukan Kağan torun tangri///pay niri kağan////yılında büyük kağan oldu” cümlesinde buluyoruz. I. Göktürk Kağanlığı’nın şeceresi üzerindeki araştırmalara[11] göre Mukan (*muk-kan) Kağan’ın Aşinas[12] boyuna mensup olup, M.S. 552 yılında Göktürk İmparatorluğu’nu kuran Bumin (CS’ye göre[13] *tuo-muan, *i-lji) Kağan’ın oğluydu. Mukan’ın tahta çıkmadan önceki adı *ien-tou veya *dzi-kien (eski Türkçe unvanı irkin) idi. 553 yılında Bumin’in ölümünden sonra *iet-siak-kji (veya *iet) kağan olarak tahta çıkan ağabeyi *Kua-la’nın bu yıl içinde ölmesi üzerine tahta çıktı. SS’de Mukan’ın 20 yıl tahtta olduğu bilindiğine göre, taht zamanı 553-572 yılları arasında olmalıdır. Bu yazıtın 2. satırı çok basit olduğundan kime ait bir konu olduğunu bilmek zordur. Ama bunu takibeden 3. ve 4. satırın “21 yıldır ülkeyi tuttu” ifadesine dikkat edersek, biri 20 yıl, biri 21 yıl olup bir yıl farklığı bulunmasına rağmen,[14] Göktürk döneminde 20 yıldan fazla hükümdar olan Mukan’dan başkası yoktur. Bu yüzden 3. ve 4.satırın Mukan’a ait olduğu açıktır. Bundan dolayı, önceki 2. satırdaki metin de Mukan’a ait konu üzerinde durmuş olabilir. Prof. MORI’ye göre[15] Mukan kağan’ın o zamana kadar Moğolistan’da Kağanlığı’nı sürdüregelen *nziwo-nziwo (veya *nzwan-nzian) ’yu sona erdirdikten sonra 560 yıllarında siyasî merkezini Altay Dağlarının güney bozkırından Moğolistan’ın Ötükan Yiş, yani Hangai Dağlarının bozkırına doğru değiştirdi. CS’ye göre[16] onun döneminde Göktürkleri < batıya sefer edip, Eftalite’ye hücum etti. Doğuda Kitan’ı, Kuzeyde ise Kırgızları boyunduruğu altına aldı. Çin Seddi’nden kuzeydeki komşu devletlere boyun eğdirdi. Yönettiği bölge ise doğusu Mançurya tarafından, batısı on bin li mesafesiyle Aral Denizi’ne, güneyi Gobi çölünden kuzey tarafına, kuzeyi ise 5 veya 6 bin li mesafesiyle Baykal Gölü’ne kadar ulaşmıştır. Buna göre bu yazıtın 2. satırındaki “dört tarafın çok////” ifadesinin, Mukan’ın Moğolistan’dan dört tarafa ettiği seferlerden bahsettiğini anlayabiliriz. Böylece yazıtın 2-5. satırı Mukan Kağan’ın askerî faaliyetinde büyük başarı elde ettiğini kaydetmektedir.

6. satırdaki metin, Mukan’ın öldüğü 572 yılından 26 yıl sonra, yani 598 yılından sonraki Niri Kağan’ın üzerinde dursa gerektir. Böylece bu yazıtın dikiliş tarihinin, M.S. 6. asır sonlarında olduğunu tahmin edebiliriz. Özellikle bu yazı şeklinin, Moğolistan’da 581 yılında dikilen Bugut Yazıtı’ndaki Soğdca yazı şekli ile çok benzerliği de bu tarihin doğru olmasını kanıtlar.[17] Çin kaynaklarına göre, 6. asır sonlarındaki Göktürk İmparatorluğu ise, Sui Hanedanı’nın “uzaktaki ülke ile anlaşıp yakındaki ülkeye saldırma” politikasıyla 583 yılından Moğlistan’da merkezi bulunan Doğu Göktürk Kağanlığı ve Ek (Ak)-Dağ, yani T’ien Şan Dağlarının büyük Yıldız bozkırında merkezi bulunan Batı Göktürk Kağanlığı tamamen bölünüp, birbirine karışmıştır.[18] Bu mezarın 6. asırki Batı Göktürk Kağanlığı’nın siyasi merkezinde bulunmasından, mezarın Batı Göktürk Kağanlığı’yla sıkı ilişkide bulunan bir şahısa ait olduğunu kolayca anlayabiliriz.

ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

BİR YORUM YAZ
bıçak satın al