BATI AZERBAYCAN: ETNO-POLİTİK DEĞİŞİKLİKLER VE ERMENİSTAN’IN KURULMASI (1801-1921)

BATI AZERBAYCAN: ETNO-POLİTİK DEĞİŞİKLİKLER VE ERMENİSTAN’IN KURULMASI (1801-1921)

Söz konusu bu mesele Azerbaycan topraklarında Ermeni Devleti’nin kurulması süreci ile ilgilidir. Bu süreç, Ermenilerin etnik yerleşimleri için bütün mümkün olanakları yaratmış olan Rusya İmparatorluğu’nun Kafkaslar’a gelmesinden sonra başlamıştır. Müslüman topraklarına Rus müdahalesinin başlamasıyla Ermeniler, Güney Kafkasya’da Rusya’nın önemli bir müttefikine dönüşmüşlerdir. Katolik ve Protestan misyonerler tarafından beslenen Ermeni milliyetçiliği, Avrupa devletlerinin Osmanlı saltanatını parçalamak için kullanacakları en önemli silahtı.

XIX. yüzyılda Erivan Guberniyası olarak adlandırılan, XX. yüzyılda ise Ermenistan’a dönüşen Batı Azerbaycan toprakları, tarihte XIV. yüzyılın II. yarısından itibaren Çukursed adı altında sık sık karşımıza çıkmaktadır. Çukursed, Dvin Şeddadilerinin ve Azerbaycan İldenizlerinin hakimiyeti altında olmuştur. Çukursed, XV. yüzyılın başlarından itibaren Erivan Hanlığı, Şuragel, Pembek ve Lori[1] eyaletlerini kendi içinde birleştirmiştir. 1630’lu yıllarda ise Safeviler, Nahçivan ve Makü’yü de hanlığın yönetimine dahil etmişlerdir.

XV-XIX. yüzyılın başlarında Azerbaycan’ın bu bölgelerinde Ermenilerin küçük bir azınlık oluşturdukları tarihi belgelerle ispatlanmıştır. Bugünkü Ermenistan arazisinde bile Ermeniler tamamen azınlıkta idiler. Osmanlı idaresi zamanında düzenlenmiş vergi listelerinden edindiğimiz bilgilere göre, Çukursed’in (Erivan ve Nahçivan eyaletleri) ahalisi[2] 1590 yılında 120 bin kişi, 1728 yılında ise (Erivan, Nahçivan ve Şuragel[3] eyaletleri) 183 bin kişi olmuştur. 1590 yılında bütün ahalinin %77,5’ini Türkler, %22,5’ini Ermeniler oluşturmuşlardır. 1728 yılında ise %76,5 Türklerin oranı, %23,5 Ermenilerin oranı olmuştur.[4]

XIX. yüzyılın başlarında Rusya’nın Kafkasya’ya sokulması Çukursed’in ve onunla sınır olan diğer Azerbaycan eyaletlerinin yüzyıllarca önceden formalaşmış olan etno-demografik dengesini bozmuştur. Bölgede hukuklarını ezen yeni hakimiyete tabi olmama isteği, Azerbaycan Türklerinin buradan toplu surette çekip gitmelerinin esas nedeni olmuştur.

1801-1811 yıllarında Pembek, Şuragel’de 100’den fazla Azerbaycan (Türk) köyü boşaltılmıştır. 1801 yılında Pembek’ten Erivan’a 14 Türk köyü (5-6 bin kişi) göç etmiş, 1803 ve 1804 yıllarında ise bir o kadar kişi de diğer bölgelere göç etmek zorunda kalmıştır. Ama bunların bir kısmı daha sonraları geri dönmüşlerdir.[5] Pembeklilerin bir bölümü Kars’a ve Şuragel’e kaçmışlardır. Fakat 1805’te Şuragel’e göç edenlerin, Rus orduları tarafından tutuklanmalarından sonra Pembekliler ve Şuragellilerin büyük bir kısmı Kars’a göç etmişlerdir.[6] Geriye kalan 3000 kişiden fazla Şuragelli ise Erivan’a göç etmiştir.[7] 1811 yılında Erivan Hanlığı’nda sadece Pembek ve Şuragel’den gelen 3000’den fazla Azerbaycanlı ailesi vardı.[8]

Aynı zamanda terk edilmiş köylere Erivan ve Kars’tan getirilen Ermeniler yerleştiriliyordu. 1804 yılında Ruslar, Erivan’dan 357 Ermeni ailesini Pembek’e götürmüşlerdir.[9] Bir yıl sonra ise buraya Erivan’dan 40 Ermeni ailesi daha getirilmiştir.[10] Yine 1807 yılında, Kars seferi zamanı Ruslar, Pembek’e 500, Şuragel’e ise 170 Ermeni ailesi getirmişler, 1810 yılında ise 40 Ermeni ailesi daha bu bölgelere göç ettirilmiştir.[11] 1823 yılında Türkiye’den Şuragel’e 368 Katolik Ermeni ailesi gelmiştir.[12]

1804, 1805, 1826, 1827 ve 1832 yıllarında Rus kaynakları, Ermeni ruhanilerinin nüfus kayıt listeleri[13] ve 1801-1823 yıllarındaki göçler de dikkate alınarak 1801 yılında Pembek ve Şuragel’in etnik yapısı belirlenmiştir: Azerbaycan Türkleri %87,3, Ermeniler %12,7. 1801-1823 yılları arasında 6.000 Azerbaycan Türkünün aileleri ile buradan kovulmaları ve onların yerine 1.500 Ermeni ailesinin yerleştirilmesi Azerbaycan Türklerinin oranının %27,5’e kadar azalmasına neden olmuştur.

1829-1832 yılları arasında Rusların yaptığı nüfus kayıt listesinde Çukursed’de 196.450 kişi, Pembek ve Şuragel’de 32.000 kişi (16.641 kişilik erkek nüfus gösterilmiştir)[14] kayda alınmıştır. 1886 ve 1897 yıllarındaki nüfus kayıtlarının kıyaslanması sonucunda 1832, 1842, 1852, 1863 ve 1873 yıllarının vergi listelerinde halkın bir kısmının kayıt dışı kaldıkları ortaya çıkmıştır. 1832 yılı vergi listeleri düzenlenirken Çukursed sakinlerinin %45’i, Pembek Şuragel ahalisinin ise %50’si kayıt dışı kalmışlardır (Tablo 1’e bakınız). 1832 yılı kayıtlarında gösterilen etnik yapı ve eyaletler arasındaki oranın korunması şartı ile Çukursed ahalisinin sayısı ile ilgili yaptığım hesaplamalar bu sonucu tam olarak kanıtlamaktadır.[15]

1827-1828 yıllarında yaşadıkları Çukursed’i terk ederek sınırın o tarafına gitmiş olan muhacirlerin sayısı şimdiye kadar kesin olarak belirlenememiştir. Bu problemi, ilk olarak İ. Şopen’in verdiği bilgiler esasında, G. Bournoutian derinlemesine araştırmıştır. O, Erivan Hanlığı’nda öldürülmüş veya göç etmiş olan Müslümanların sayısını 5.000 aile veya 26.000 kişi olarak belirlemiştir.[16] Bu kayıp Hanlığın toplam Müslüman nüfusunun 1/3’ini oluşturmuştur. Ama Kafkasya ordu komutanı Paskeviç’in, sadece 1827 yılının birinci yarısında 2.000 göçmen Azerbaycan Türk ailesinin ve 3.000’den fazla Kürt ailesinin Erivan’ı terk ettikleri hakkında verdiği bilgiler[17] G. Bournoutian’ın dikkatinden kaçmıştır. Bu bilgilerin karşılaştırılması, 1827-1828 yılları arasında Erivan’ın Müslüman ahalisinin 10.000 aileden fazla (aynı zamanda da en az 5.000 Azerbaycanlı Türk ailesi) azalmış olduğu kanısına gelmemize olanak sağlıyor.

Nahçivan Hanlığı, (2.400 kadar aile) Pembek ve Şuragel’le birlikte[18] Çukursed’in öldürülmüş ve göç etmiş olan (geri dönenler hariç)[19] Türk-Müslümanlarının toplam sayısı 13.500 aileye veya 75-80 bin kişilik bir rakama ulaşmıştır (Tablo 2’ye bakınız). 1801-1831 yılları arasında. Kuzey Azerbaycan’ı aşağı yukarı 112.000 Azerbaycan Türkü ve 35.000 Kürt terk etmiştir.[20]

Aynı zamanda Ruslar, Müslümanların terk ettikleri yerlere dışarıdan getirdikleri Hıristiyanları yerleştiriyorlardı. Büyük değişikliklere uğrayan resmi bilgilere esasen Ruslar, İran’dan (1828 yılının Mart ve Haziran aylarında) 8.249, Türkiye’den ise (1829 yılının sonları ve 1830 yılı arasında) 14.044 aileyi bu topraklara göçürmüşlerdir.[21] Göçmenlerin sayısı hesaplamalarda her bir ailenin ortalama 5-7 kişi olarak kabul edilmesine bağlı olarak değişik rakamlar ortaya çıkmıştır. İran’dan 40 bin ile 60 bin arası ve Türkiye’den 84 bin ile 100 bin arası kesin olmayan rakamların gösterilme nedeni işte bu olaydır.[22] Yukarıda da belirtildiği gibi, sayımlar esnasında ahalinin kayda alınmaması durumu göçmenlere de ait idi. Ona göre de 1828-1831 yılları arasında Güney Kafkasya’ya göç ettirilmiş bütün Hıristiyanların sayısı hakkında çeşitli fikirler (150.000 kişiden 200.000 kişiye kadar) mevcuttur.[23]

Yukarıda gösterilen bilgilerin karşılaştırılması 1828 yılının Haziran verilerinde o zamana kadar sınırı geçememiş olan 1.500 ailenin[24] hesaplanmadığını gösteriyor; daha sonra 1828-1830 yıllarında göçmenlerin bir kısmının İran ve Türkiye’den gelirken yolda açlık ve hastalıklardan öldüklerini, bir kısmının ise memurlar tarafından kayda alınamamaları düşünülürse, İranlı göçmenlerin sayısının 11.000 aileden fazla ve tahminen 75.000 kişi, Türkiyeli göçmenlerin sayısının ise tahminen  20.000 aile ve 130.000 kişi (eğer her bir aile ortalama 6-7 kişi olarak kabul edilirse ki, bu, o dönem Ermeni aileleri için kabul edilir bir rakam idi) olmuştur.[25]

Böylece, 1828-1831 yıllarında İran ve Türkiye’den Güney Kafkasya’ya toplam 31.000 Hıristiyan ailesi (tahminen 200.000 kişiden fazla insan) göç ettirilmiş, bunlardan 21.000 aile (140.000 kişi) Çukursed’e yerleştirilmiştir.

Rus yönetimi döneminde işgal olunmuş topraklarda kazalara ayrılan guberniyalar oluşturulmuştur. 1849 yılında yaratılmış olan Erivan guberniyasında Pembek ve Şuragel toprakları Aleksandropol kazasını oluşturuyordu. Erivan eyaleti dört (Erivan, Novobeyazid, Eçmiedzin ve Sürmeli), Nahçivan eyaleti ise iki (Nahçivan ve Şerur-Dereleyez) kazaya bölündü. 1868 yılında oluşturulan Yelisavetopol guberniyasında kazalar, Karabağ’dan alınmış olan Zengezur Kazası hariç, Karabağ’ın eyaletleri sınırları çerçevesinde kuruldu.

Şimdi ise Çukursed’i çağdaş Ermenistan toprağı olarak gösterilen Ermenistan’ın terkibi Pembek, Şuragel, Lori, Ağbaba, Erivan’ın esas hissesi (Sürmeli ve Sederek hariç), Nahçivan’ın bir kısmı (Derelegez ve Mevazihatun), Zengezurun batı ve Gazah’ın güney kısımlarından oluşmuştur.

ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

BİR YORUM YAZ