ASKERİ TARİH AÇISINDAN KÖL TİGİN

ASKERİ TARİH AÇISINDAN KÖL TİGİN

1. Giriş

Gök Türkler, Orta Asya Türk Tarihi içerisinde kültür, dil, toplum ve yönetim bakımından “Klâsik Dönem”i oluştururlar. Gök Türk tarihinde bir çok Kağan, Yabgu, Şad, Çor, Tigin, Beğ ve benzer soylular yaşamışlardır; bu çalışmamızda bunların arasında en ünlülerinden biri olan Köl Tigin’in yaşamını askerî tarih açısından inceledik. Ünlü bir kişi olmasına karşılık bugüne kadar üzerinde yeteri kadar çalışma yapılmamış olan Köl Tigin, en çok Gök Türk Yazıtları’ndan bilinir. Ölümünün ardından Orta Moğolistan’da Orkhon Irmağı’nın vadisinde bugün Kosho Tsaidam denilen yerde Köl Tigin’in adına bir anıt mezar yapılmış ve ağabeyi Bilge Kağan’ın ağzından yaptığı işler anlatılmıştır. Ayrıca Çin kaynaklarında da hakkında birtakım bilgiler bulunmaktadır[1].

a- ikinci Doğu Gök Türk Kağanlığı’nın Kurulması

“Gök Türk Kağanlığı”[2], 552’de Bumin İl-Kağan tarafından kurulmuş ve 630’da İllig Kağan’ın yönettiği Doğu Kağanlığı, Çin’deki Tang Sülâlesi’nin (618-907) yöneticisi Taizong (627-650) tarafından yıkılmış, yerine kısa süreli Xueyantuo (Sir- Tarduş?) Kağanlığı kurulmuş ve 648’de de kağanlığın toprakları askerî valiliklere ayrılmıştır[3].

Gaozong’un (650-684) yönetimi sırasında, 679-681 yılları arasında Gök Türk ileri gelenleri büyük ayaklanmalar çıkardılarsa da bu ayaklanmalar Çinliler tarafından bastırıldı[4]. 681’de Kutlug Tudun Çor (Ashina Guduolu Tudun Chuo) [5], Çin’de doğup eğitim görmüş olan Tonyukuk’u da yanına alarak ayaklandı, 682’de onunla birlikte Tokuz Oguz’u Togla’da yenip Ötüken Yış’a girerek İkinci Doğu Gök Türk Kağanlığı’nı kurdu ve Kağan unvânını[6] aldı. İltiriş Kağan, Ayguçı Bilge Tonyukuk’un da yardımlarıyla ölümüne kadar 47 sefer düzenleyip 20 savaş yaptı. Kutlug’un 691’de ölümü üzerine kardeşi (Çin kaynaklarında Mochuo, Bögü Çor?) [7] devletin başına geçti; onun unvânı da yazıtlarda Kapgan Kağan[8] olarak geçmektedir; ancak bu unvânın anlamı[9] ve bu unvânın ne zamân verildiği kesin olarak bilinmemektedir.

b- Köl Tigin’in Soyu, Ailesi ve Kişiliği

Köl Tigin[10] (Que Teqin) [11], Doğu Gök Türk bodununun Aşına (Ashina) boyundandır ve kağan ailesinden gelmektedir. Babası 682’de İltiriş Kağan unvânını almış olan Kutlug, annesi Gök Türk yazıtlarında geçen adıyla ya da unvânıyla İlbilge Katun’dur[12]. Yazıtlardan ve Çin kaynaklarından iyi bildiğimiz ağabeyi Tenri Teg Tenri Yaratmış Türük Bilge Kağan[13] (daha yaygın kullanımıyla Bilge Kağan[14]) dışında üç erkek kardeşi daha vardır; bunlardan Pan Köl Tigin, Tenri Kağan döneminde Sol Şadlığı yapmıştır, adını bilmediğimiz diğer kardeşi de Sağ Şadı olmuştur[15]. Köl Tigin’in bir kız kardeşi de vardır; bu kardeşini Bilge Kağan, Bars Beg adında kendi atadığı bir Kağanla evlendirmiştir[16].

Köl Tigin’in soyu, baba tarafından Doğu Gök Türk Kağanlığı’nın son yöneticisi İllig Kağan’a dayanır. Jiu Tangshu’ya göre Kutlug, İllig Kağan’ın uzaktan akrabasıydı, Ashina soyadını almaktaydı, dedesi Chanyu Da Dudufu’da Sağ Yunzhong Dudu’su Sheli Yuanying’e hizmet eden bir beydi; babadan oğula âile boyunca Tudun Çor unvânı taşınırdı[17]. Köl Tigin’in annesi İlbilge Katun’un soyu hakkında da elimizde bir bilgi yoktur, ancak yazıtlarda onun “Umay gibi” [18] olduğu yazılıdır.

Köl Tigin tarihte cesur ve savaşçı kişiliğiyle tanınmıştır. Jiu Tangshu’da onun cesur, savaşçı, savaşta çok yetenekli, saldırdığı zaman engel tanımayan biri olduğu yazılıdır[19]. Askerlik yeteneği bakımından 714’te ölen Toña Tigin’e benzetilmiştir[20]. Yazıtlardan anlaşıldığı kadarıyla katıldığı savaşların çoğunda ön saflarda savaşmıştır. 706’da yapılan Mingsha Dağı savaşında Köl Tigin’in yaptığı saldırı uzun süre belleklerden silinmemiştir[21]. Köl Tigin yaşadığı sürece Gök Türk ordusu ve devleti zor durumlara düştüğünde her zaman kurtarıcısı o olmuştur; buna örnek olarak 710-11 Türgiş seferi ve 716 ayaklanmaları verilebilir. Köl Tigin öldüğü zaman hem kendi ülkesinde, hem de yabancı topluluklarda büyük bir üzüntü duyulmuştur[22].
gokturk-devleti[1]

2. Çin’le Yapılan Savaşlar

Köl Tigin’in babası İltiriş Kağan ölünce yerine 27 yaşındaki amcası Bögü Çor geçerek Kapgan Kağan unvânını almıştır[23]. İltiriş Kağan’ın ölüm târihi bir çok kaynakta değişik gösterilmiş, 691’den 694’e kadar değişen yıllar verilmiştir; ancak Jiu Tangshu’da onun Tianshou Saltanat Dönemi’nde öldüğü (yıl belirtilmeden) [24], Jigulu’da 15. bölümde ise Tianshou Saltanat Dönemi’nin 2. yılında öldüğü yazılıdır[25]. Bu da İltiriş Kağan’ın büyük olasılıkla 691 yılında öldüğünü ortaya koymaktadır. İltiriş Kağan öldüğü zamân oğulları Mojilian Tigin[26] ve Köl Tigin sırasıyla sekiz ve yedi yaşındaydılar, bu durumda Köl Tigin de ya 684’de ya da 685’de doğmuş olmalıdır. Köl Tigin “Umay gibi annesi kutunda” er adını almıştır[27]. Biz bu olayın Köl Tigin 16 yaşındayken Iduk Baş savaşı sırasında olduğunu düşünüyoruz.

a- Iduk Baş Savaşı

Çin’de Wu Hou’un kurduğu Zhou Sülâlesi (690-705) ve Doğu Gök Türk Kağanlığı arasındaki savaşlar 693’te Kapgan Kağan ve Ayguçı Tonyukuk’un Büyük Kuzey Çin akını ile başlamıştı. Bu Çin-Türk savaşının çeşitli nedenleri vardı. Bunların başında Kapgan Kağan’ın devleti güçlendirip büyütme isteği geliyordu. Kapgan Kağan’ın bir kızını Wu Hou’un yönetimden uzaklaştırdığı Tang Sülâlesinden bir prensle evlendirmek istemesi, ancak Wu Hou’un bu isteği geri çevirip kendi ailesinden birini damat adayı olarak göndermesi savaş için yeterli gerekçeyi yaratmıştı[28]. Yapılan birçok akından sonra 701 ya da 702 yılında[29], yani Köl Tigin 16 yaşındayken, Gök Türk ordusu Kuzey Çin’deki Gansu bölgesinin Kuzey doğusu’na (Türkçe Altı Çub Sogdak[30], Çince Zhaowu ya da Liuhu Zhou[31]; Ordos bölgesi) bir sefer düzenledi. Gumilev ve Giraud bu seferin Mâverâü’n-nehr’e yapıldığını ileri sürmektedirler[32], ancak bu seferin Gansu-Ordos’a yapıldığı açıktır. Bu sefere Köl Tigin ve Mojilian Şad da katılmışlardı. Yazıtlarda Iduk Baş (Kutsal Yer) olarak geçen yerde[33] Gök Türk ordusu On Tutuk[34] komutasındaki beş tümenlik (elli bin asker) bir Zhou ordusuyla savaştı; Köl Tigin yaya olarak saldırdı, On Tutuk’un silâhlı kayınbirâderini (ya da yeğenini[35], yazıtta yurç; Kafesoğlu ve Giraud vâlînin kendisi olduğunu ileri sürseler de büyük olasılıkla yanılmışlardır) “kendi elleriyle tutup (yakalayıp) Kağan’a sundu”, ardından Zhou ordusu bozguna uğrayarak “yok edildi”[36]. Bu savaştan sonra beş yıl boyunca büyük çarpışmalar yapılmamıştır ancak küçük çaplı akınlar sürdürülmüştür.

b- Mingsha Dağı Savaşı

705 yılında Wu Hou yönetimden uzaklaştırıldı ve eski Tang Sülâlesi Çin’de başa geçti. Büyük olasılıkla 705’de ya da 706’da, yani Köl Tigin 21 yaşındayken Gansu’ya yapılan bir akın sırasında Mingsha Dağı’nda (Mingsha Shan)[37] büyük bir savaş yapıldı. Zizhi Tongjian’de yazdığına göre, bu savaş Zhongzong’un Shenlong saltanat devrinin birinci yılının 12. ayında gerçekleşmiştir[38]. 80 bin kişilik Tang ordusunun başında Shazha Zhongyi (Türkçe Çaça Senün) adlı bir general vardı. Orduda Çinliler’in yanında büyük olasılıkla 703-706 arasında Çin’e sığınan bazı Dokuz Oğuzlar da bulunuyordu[39]. Bilge Kağan yazıtından anladığımız kadarıyla Gök Türk ordusunu Mojilian Şad yönetiyordu[40]; ancak Zizhi Tongjian’de bu savaşta ordunun başında Kapgan Kağan’ın bulunduğu yazılıdır[41] ve günümüz araştırmacıları da bu görüşü desteklemektedirler[42]. Köl Tigin de Gansu akınına ve bu savaşa katılmıştır. Yazıtlara göre Köl Tigin üç defa saldırmıştır; ilkinde Tadık Çor’un boz atına, ikincisinde Işbara Yamtar’ın boz atına, üçüncüsünde de Yigen Silig Beg’in zırhlı[43] doru atına binmiştir. Üç at da savaşta ölmüştür. Saldırılar sırasında Çinliler Köl Tigin’i ok yağmuruna tutmuşlardır. Zırhı (yarık) ve kaftanı (yalma) yüzden fazla ok ile vurulmuştur ancak Köl Tigin’in yüzü ve başı yara almamıştır[44]. Gumilev’a göre, yapılan üç saldırının ikisi büyük olasılıkla ok yağmuruyla püskürtülmüştür; ancak üçüncü saldırıda düşmân paniğe kapılmıştır ve Gök Türkler kaçanları kılıçtan geçirmişlerdir[45]. Gök Türkler büyük olasılıkla çok kayıp vermişlerdir, ancak sayı olarak elimizde bir bilgi bulunmamaktadır; Tang ordusunun kayıpları da 6 bin ve 10 bin arasındadır[46]. Savaştan sonra Shazha Zhongyi görevden alınmıştır; muzaffer Gök Türkler ise, Kuzey Çin’deki eyaletlere akın yapmayı sürdürmüşlerdir[47]. Çin-Türk Savaşı sona ermemiş, Tang imparatoru Zhongzong Kapgan Kağan’ın başına ödül koymuştur[48].

Orhun026

3. İlk Ayaklanma Dalgası

Büyük olasılıkla aynı yıl içinde Yir Bayırku topluluğu ayaklandı. Köl Tigin’in de katıldığı ordu üzerlerine yürüyüp, onları Türgi Yargun Köl’de yenilgiye uğrattı; Bayırkular’ın yöneticisi Ulug Irkin az sayıda askerle kaçtı ve böylece ayaklanma bastırılmış oldu[49].

708’de Tang Sülâlesi ve On Oklar arasında Gök Türklere karşı bir ittifak kuruldu, kısa sürede bu ittifaka Kırgızlar da katıldılar. Bir süreden beri geri plânda duran devlet adamı Ayguçı Tonyukuk, bu âcil durumda birçok işi üstlendi ve bu ittifakı bozmak için uğraştı[50]. Köl Tigin 25 yaşındayken Kırgızlar (Kırkız) ve Çikler ayaklandılar[51]. Mojilian Şad Kem Irmağı’nı (Yenisey) geçerek Örpen’de Çikler’le savaştı, onları ve Azlar’ı boyunduruk altına aldı.

Köl Tigin 26 yaşındayken kış zamanı, 710 ya da 711’de, Gök Türk ordusu Kırgız seferine çıktı. Köl Tigin ve Mojilian Şad da bu sefere katıldılar. Orduyu Ayguçı Tonyukuk yönetiyordu. Bir mızrak boyu karla kaplı Kögmen Yış’ı[52] binbir güçlükle (bir anda sâdece tek kişinin geçebileceği Ak Termil’den[53] yaya olarak aşarak, yuvarlanıp inerek, dağdaki engeli on günde aşıp, Anı Suyu’ndan aşağı giderek) aşan Gök Türk ordusu Kırgızlara bir gece baskını düzenledi. Tonyukuk’un böyle bir baskın yapmasının nedeni Gumilev’a göre Kırgızların iyi silahlanmış, 80 bin kişilik güçlü bir ordularının ve atları için yeterince samanlarının bulunmasıydı[54]. Ordu, Kırgızların Küçlüg Kağanı ile (Güçlü Kağan) ve Kırgız ordusuyla Sona Yış’ta (Sona Ormanı, Sayan Dağları bölgesi) karşılaştı. Yapılan savaşta Köl Tigin daha önce yendikleri Bayırkular’ın ak aygırına binerek saldırdı, bir eri okla vurdu, iki eri kovalayıp mızrakladı. Saldırı sırasında Kırgızlar, Köl Tigin’in atını “uyluğunu kırarak vurdular”. Savaş sonunda Kırgızlar yenildiler, Kırgız Kağanı öldürüldü, “ili alındı”, Kırgız bodunu teslim oldu, Gök Türk ordusu Kögmen Yış’ı dolanıp Ötüken Yış’a döndü[55].

ZİYARETÇİ YORUMLARI - 1 YORUM
  1. Fahrettin Öztoprak dedi ki:

    Güzel bir çalışma, takdire değer. Kırgız Seferi 710-711 yılında Kış mevsiminde yapılmış. bunun akabinde 711 yılında Bahar mevsiminden itibaren Demirkapı Seferi yapılmış, bu sefer 715 yılına kadar, 715 yılı da dahil sürmüştür. Prof. Dr. Fuat Köprülü, İlk Mutasavvıflar adlı eserinde Kül Tigin'nin Demirkapı Seferi'nden bahseder, 712 yılında Semerkant hariç Maveraünnehir'de Kuteybe kumandasındaki Arapların eline geçen bütün şehir ve kaleler Kül Tigin tarafından alınmıştı der, sanırım 11-12. sayfada.

BİR YORUM YAZ